Echa Przeszłości

Społeczeństwo Warmii i Mazur wobec wkroczenia wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji w 1968 r. w świetle dokumentów aparatu bezpieczeństwa

2025-12-15T10:02:53+00:00

W artykule przedstawiono reakcje społeczeństwa Warmii i Mazur na interwencję wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji w świetle materiałów Służby Bezpieczeństwa. W pierwszych dniach interwencji Służba Bezpieczeństwa przystąpiła do realizacji operacji „Podhale”. W jej ramach bacznie obserwowała nastroje mieszkańców w całym kraju. Jej lokalne struktury w specjalnych meldunkach przesyłały do MSW informacje na temat stosunku miejscowej ludności do „Praskiej Wiosny”, interwencji zbrojnej w Czechosłowacji, protestów, sytuacji rynkowej itp. W efekcie realizacji operacji „Podhale” zostały wytworzone bardzo ciekawe dokumenty przedstawiające nie tylko stosunek społeczeństwa Warmii i Mazur do wydarzeń w Czechosłowacji w 1968 r., ale także zakres działań podjętych tym czasie przez aparat bezpieczeństwa PRL.

Interaktywny Atlas statystyczno-demograficzny Królestwa Polskiego – metodologia, zasoby i potencjał badawczy nowoczesnego narzędzia w humanistyce cyfrowej

2025-12-15T10:02:52+00:00

Niniejszy artykuł przedstawia założenia metodologiczne, proces realizacji oraz potencjał badawczy projektu „Interaktywny Atlas statystyczno-demograficzny Królestwa Polskiego”. Głównym celem przedsięwzięcia było stworzenie nowoczesnej platformy cyfrowej do badań nad historią społeczno-gospodarczą ziem polskich w XIX w. Zastosowana metodologia opierała się na rygorystycznej krytyce i selekcji źródeł, co doprowadziło do oparcia Atlasu na opublikowanych, jednolitych metodologicznie zbiorach danych, takich jak unikalna Tabella miast, wsi i osad z 1827 r. oraz Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego z 1897 r. Strategiczną decyzją był wybór technologii Tableau, która dzięki darmowym narzędziom do odczytu i publikacji online (Tableau Reader, Tableau Public) gwarantuje trwałość i szeroką dostępność wyników, zgodnie z zasadami otwartej nauki. Koncepcja wizualizacyjna oparta na czteroelementowym kanonie – kartogramie ciągłym, mapie drzewa, diagramie kołowym i zestawieniu tabelarycznym – umożliwia wieloaspektową i interaktywną analizę danych. Zakres tematyczny atlasu obejmuje szerokie spektrum zagadnień, od demografii (struktury ludnościowe, wyznaniowe, narodowościowe) po struktury społeczno-gospodarcze (użytkowanie ziemi, źródła utrzymania, analfabetyzm). Narzędzie to, łącząc wizualizację geoprzestrzenną z dostępem do surowych, zdigitalizowanych danych, otwiera nowe perspektywy badawcze, stając się ważnym punktem odniesienia dla rozwoju humanistyki cyfrowej w Polsce.

Cztery podstępy Hannibala pod Kannami (216 p.n.e.) w ujęciu Appiana (Hann. 26.111) – transformacje wizerunku Kartagińczyka w służbie rzymskiej propagandy

2025-12-15T10:03:08+00:00

Appian z Aleksandrii w swoim podsumowaniu bitwy pod Kannami (216 p.n.e.) stwierdza, że Hannibal odniósł tam wielkie zwycięstwo dzięki zastosowaniu czterech podstępów wojennych: uczynił użytek z podmuchu wiatru, ataku zbiegów przechodzących uprzednio na stronę Rzymian, pozorowanej ucieczki części oddziałów, a także ułatwił sobie sukces dzięki ukryciu części wojsk zasadzce umieszczone w wąwozach. Celem przedłożonej pracy jest próba określenia proweniencji wypowiedzi Appiana pod kątem poczynienia rozpoznania, na ile jest ona zależna od przekazu annalistycznego. W efekcie przeprowadzonych badań autor artykułu dochodzi do wniosku, że u podstaw tej konstrukcji legły złożone i wielorakie tradycje poprzednich źródeł, z przewagą tradycji annalistycznej zakorzenionej w moralnym dydaktyzmie rzymskim. Konstrukcja finalnie zaprezentowana przez Appiana powinna być zatem postrzegana jako zespolenie kilku tradycji – greckiego przekazu prokartagińskiego, relacji świadków zawartej w źródłach annalistycznych, a także czystej inwencji tradycji annalistycznej. Finalnie relacja Appiana, miała na celu pokazanie Hannibala jako negatywnej postaci stosującej fortel (στρατήγημα), a więc znajdującej się w roli oszusta (ἀποτεὼν). Appian poskładał zatem pożądany w punktu widzenia rzymskiej ideologii fragment obrazu działań Hannibala. W świetle tej konstrukcji przewaga kartagińskiego dowódcy miała polegać na jego nieuczciwości, prowadzącej ostatecznie do jego zguby. Rzymianie natomiast wystawieni na próbę mieli zyskać motywację do dalszej pracy nad samodoskonaleniem i podążaniem w kierunku tworzenia podstaw wiecznego trwania Imperium.

Wilgefortis – staropolska patronka snów i nie tylko

2025-12-15T10:03:07+00:00

Wilgeforis, święta Kościoła katolickiego, dziewica i męczenniczka, kobieta, której dla uniknięcia niechcianego małżeństwa z poganinem wyrosła broda, jest postacią wpół legendarną. Autor analizuje początki jej szerokiego kultu w krajach Europy łacińskiej w kontekście martyrologiów oraz hagiografii, przedstawia początki skromnego kultu na ziemiach polskich od najstarszego i błędnie dotychczas interpretowanego obrazu Kaspra Kurcza w Krakowie (1605), poprzez fundacje biskupa Andrzeja Stanisław Kostki Załuskiego w Pułtusku i w Beresteczku.

Z dziejów pogranicza – spory polityczne i prawne o dorzecze Biebrzy, Narwi i Niemna w wiekach XIV–XVI

2025-12-15T10:03:06+00:00

W artykule zanalizowano polityczne i prawne spory o dorzecze Biebrzy, Narwi i Niemna w wiekach XIV–XVI, będące wynikiem rywalizacji między Mazowszem, Wielkim Księstwem Litewskim i zakonem krzyżackim. Obszar ten, bogaty w zasoby naturalne i strategicznie położony, był przedmiotem ciągłych konfliktów i negocjacji, które ukształtowały jego przynależność polityczną i administracyjną. W XIV w. ziemie te były przedmiotem zbrojnych wypraw i rozejmów, m.in. polsko-litewskich i krzyżackich. Ważnymi wydarzeniami były najazdy litewskie oraz traktaty pokojowe, takie jak rozejm z 1352 r. między Kazimierzem Wielkim a Giedyminowiczami. W wyniku tych konfliktów ustalono granice między ziemiami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, co jednak nie zakończyło sporów. Od drugiej połowy XIV w. region był obszarem intensywnej rywalizacji Królestwa Polskiego, Mazowsza, Wielkiego Księstwa Litewskiego i zakonu krzyżackiego. Na ziemiach drohickiej, brzeskiej i obszarze dawnych puszcz pojaćwięskich dochodziło do licznych starć zbrojnych, w tym najazdów krzyżackich, które pogłębiały wyludnienie i destabilizację. Traktaty mełneński (1422) i unia horodelska (1413) przyczyniły się do włączenia tych terenów do Wielkiego Księstwa Litewskiego, jednak różnice etniczne i gospodarcze wciąż generowały napięcia. Radziwiłłowie i Gasztołdowie prowadzili intensywną kolonizację tych ziem, często naruszając granice nadań królewskich. Konflikty majątkowe między tymi rodami możnowładczymi oraz z królewską administracją prowadziły do procesów sądowych i rozgraniczeń, które ostatecznie zmieniały przynależność ziem. Rywalizacja o dorzecze Biebrzy, Narwi i Niemna była kluczowym elementem polityki ekspansji i kształtowania granic w Europie Wschodniej od XIV w. do XVI w. W artykule podkreślono znaczenie tych terenów dla rozwoju gospodarczego i osadnictwa oraz ukazano, jak różnorodne interesy polityczne i gospodarcze wpłynęły na ich przynależność polityczną.

Sen w XVII-wiecznych rozmowach na podstawie niemiecko-polskich pomocy do nauki języków

2025-12-15T10:03:05+00:00

W badaniach nad historią snu wykorzystywano wiele różnorodnych źródeł, m.in. przepisy prawa, kompendia wiedzy, pamiętniki, korespondencje, inwentarze (spisy mienia), rachunki instytucji i gospodarstw domowych, literaturę piękną, ikonografię. Autor artykułu przedstawia możliwości, jakie daje badaczom typ źródła dotąd słabo wykorzystywany – wzorcowe dialogi (rozmówki) do nauki języków obcych. W Europie wczesnonowożytnej były one publikowane powszechnie. Ukazywały się także na językowym pograniczu polsko-niemieckim, w Prusach Królewskich i Książęcych oraz na Śląsku. Przede wszystkim miały pomagać młodzieży mieszczańskiej, dla której mową macierzystą był niemiecki, w opanowaniu języka polskiego. Przyszłym kupcom i rzemieślnikom z Gdańska, Wrocławia i z mniejszych miast znajomość polskiego ułatwiała współżycie i prowadzenie interesów z Polakami z bliskiego sąsiedztwa i z głębi Rzeczypospolitej. Autor analizuje cztery zbiory rozmówek: Mikołaja Volckmara (1612), Johanna Ernestiego (1689), Karola Woyny (1690) i Jana Monety (1720). Zawierają one informacje o czasie snu dorosłych i dzieci w domach mieszczan i – w mniejszym stopniu – szlachty; warunkach materialnych wypoczynku – użytkowanych w tym celu pomieszczeniach, meblach, pościeli, o nocnym ubiorze. Niektóre dialogi dość szeroko przedstawiają czynniki utrudniające spokojny wypoczynek, np. twarde posłanie, zimno, hałasy (chrapanie osób dzielących sypialnię lub łóżko, szczekanie psów, miauczenie kotów), ataki insektów (pcheł, pluskiew). Inne opisują wpływające na jakość snu zjawiska psychiczne – nocne strachy, zmory i senne marzenia. Dzięki rozmówkom poznajemy codzienne rytuały towarzyszące udawaniu się na spoczynek i porannemu wstawaniu.

Odpoczywanie i ucztowanie w wybranych francuskich pamiętnikach oraz w relacjach o Rzeczypospolitej doby panowania królów rodaków. Przyczynek do badań nad polską obyczajowością drugiej połowy XVII w.

2025-12-15T10:03:04+00:00

Ucztowanie, zabawy i odpoczynek były ważnymi elementami funkcjonowania społeczeństwa staropolskiego w XVII w. Oczywiście w innym wymiarze czynili to chłopi, mieszczanie i szlachta, a w innym dwór królewski i zgromadzona na nim arystokracja. Z uwagą sytuacje takie śledzili przebywający w Polsce cudzoziemcy i często obserwowane wydarzenia opisywali na kartach pozostawionych przez siebie pamiętników i wspomnień. Obcokrajowcy zauważali specyfikę ucztowania, a także odpoczywania, który mógł być rozumiany na wiele sposobów – od snu do hucznych zabaw i uciech stołu, przez spokój domowego zacisza, aż po polowania i galopady. Dyplomaci i politycy zwracali uwagę także na gospody i miejsca odpoczynku w czasie podróży. Peregrynantów interesował także odpoczynek i to w różnych jego odsłonach – od fizycznego, czyli zwyczajnego kładzenia się spać, po metafizyczne odpoczywanie wzroku i umysłu. Podkreślali również w pozostawionych przez siebie opisach miejsca do odpoczywanie wokół rezydencji królewskich czy arystokratycznych, czyli najczęściej ogrody. Wszystkie te elementy będą stanowiły istotę rozważań w niniejszym artykule, przy czym warto w tym kontekście zastanowić się, czy istniała wspólna płaszczyzna postrzegania opisywanych zjawisk, czy widziano w nich różnice, a jeśli tak, to w jakim aspekcie, a także jak opisywano obserwowane wydarzenia.

Objawienia senne jako element komunikacji sanktuariów maryjnych w XVII w.

2025-12-15T10:03:03+00:00

W wiekach XVII i XVIII nastąpił intensywny rozwój kultu Matki Boskiej, związany z zaangażowaniem duchowieństwa w promowanie cudownych wizerunków. Na rozwój sanktuariów miały wpływ takie czynniki jak zmienności sytuacji politycznej oraz klęski żywiołowe i epidemie chorób zakaźnych. Kult Bogurodzicy stał się jednym z kluczowych zjawisk w staropolskim społeczeństwie, łącząc pobożność religijną z ekonomicznym rozwojem sanktuariów. Tworzenie relacji dotyczących interwencji Matki Bożej stanowiło jedno z ważniejszych zadań prowadzących do przeprowadzenia procesów koronacyjnych wizerunków a także publikowania drukowanych edycji ksiąg cudów, wykorzystywanych do propagowania kultu. Celem artykułu jest przedstawienie wybranych objawień sennych spisanych w sanktuariach w Chełmie, Leżajsku, Janowie Lubelskim i w Wilnie oraz zarysowanie problemu badawczego, jakim jest tworzenie i realizowanie strategii komunikacyjnej miejsc kultu Matki Bożej, nakierowanej na popularyzacje kultu maryjnego oraz wzmacnianie postaw religijnych.

Marian and Holy Trinity Columns sculpted by Anton Jörg in Silesia and the Kłodzko Region in the first half of the 18th century. A contribution to further research on the artist and his work

2025-12-15T10:03:02+00:00

The article analyzes the Holy Trinity and Marian Columns sculpted by Anton Jörg and encourages further research on the artist by identifying elements in his work that directly or indirectly reference epidemics and natural disasters in Silesia and the Kłodzko Region in the early modern period. Six historical monuments are examined in the article: the Marian column in Otmuchów attributed to Jörg and his artistic style, Holy Trinity columns in Śrem, Kamieniec Ząbkowicki, and Bystrzyca Kłodzka, and Marian columns in Śrem and Głubczyce. These monuments are discussed in chronological order, and the features characteristic of Jörg’s style are identified. In the 1980s, Polish art historian Konstanty Kalinowski made the greatest contribution to research on Anton Jörg in his seminal study of Baroque sculpture in Silesia. One of the chapters contains a brief analysis of Marian and Holy Trinity Columns and an overview of the artist’s craftsmanship. This article builds on previous research and encourages further study of Anton Jörg and his work.

Konstytucja 3 maja w opiniach współczesnych. Wokół publicystyki z lat 1791–1792 (do sejmików lutowych)

2025-12-15T10:03:01+00:00

Niniejszy artykuł jest próbą analizy wybranych opinii, które w okresie kilku miesięcy od uchwalenia kształtowały obraz Konstytucji 3 maja wśród polsko-litewskiego społeczeństwa. Prześledzono w nim wypowiedzi bezpośrednich świadków wydarzeń z dnia 3 maja 1791 r., pokazując poziom emocji towarzyszących uchwaleniu nowego prawa. Przedstawiono, jakich argumentów używały obie strony politycznego sporu w czasie poprzedzającym ważne – w kontekście zalegalizowania konstytucji – sejmiki lutowe 1792 r. Próbowano zilustrować poziom politycznych emocji, sposób myślenia, zręczność używanej argumentacji i wreszcie charakterystyczne dla obu wrogich stronnictw postawy i systemy wartości wpisujące się w ich programy polityczne. Przywołane w artykule stanowiska i oceny kształtowały opinię szlachecką i rozwijały kulturę polityczną, ale jednocześnie pokazywały rozchodzenie się dróg między zwolennikami i przeciwnikami nowo uchwalonego prawa, co w konsekwencji doprowadzi do tragicznych w skutkach wydarzeń, jakimi były m.in. konfederacja targowicka, wojna z Rosją w obronie konstytucji i drugi rozbiór Rzeczypospolitej.

Multicultural dialogue between Polish and Ukrainian religious traditions in the sacral landscape of Galicia

2025-12-15T10:03:00+00:00

Interreligious dialogue plays a very important role in the contemporary world. The article explores this phenomenon on the example of Galicia, by analyzing the mutual influences between Polish and Ukrainian religious traditions throughout the centuries. The authors analyze the shared roots and interactions between both religious traditions, and examine historic architecture, religious rituals, and monastic orders that reflect the distinctive character of multicultural dialogue. The article evaluates the role of religion in shaping a region’s social identity as a significant issue in the contemporary world, particularly in the context of international relations.

Daily life and working conditions of Ukrainian scholars in „displaced persons” (DP) camps (1945–1952)

2025-12-15T10:02:59+00:00

The article analyzes an exceptional period in the history of Ukrainian science, when refugees from Ukraine and other European countries occupied by Soviet troops were placed in “displaced persons” (DP) camps in Germany and Austria. Despite harsh living conditions, camp residents conducted scientific research, founded or revived research organizations, continued the work of the Ukrainian Free University (transferred from Prague), and established or revived scientific journals. Displaced persons of various nationalities, including Ukrainians, have attracted significant scholarly interest, but the daily life of Ukrainian scientists in DP camps in postwar Germany and Austria, including the sociocultural environment that undoubtedly influenced their work, remain insufficiently investigated. This article draws upon previously unexplored sources to fill gaps in the biographies of many scholars and provide an overview of the scientific milieu in DP camps.

Progresorzy. Kosmiczna ekspansja komunizmu w sowieckiej fantastyce naukowej

2025-12-15T10:02:57+00:00

W państwie sowieckim od momentu jego powstania pisano fantastykę naukową. Po początkowych sukcesach SF w dekadzie lat dwudziestych, degradacji w czasach rządów Stalina, po 1957 r. stała się ważnym elementem sowieckiej literatury i zarazem przekazu propagandowego. Jednym z kluczowych wątków sowieckiej fantastyki był motyw implementacji komunizmu w napotkanych przez ziemskich badaczy na innych planetach obcych kulturach. Początkowo przeważał zamysł zbrojnego narzucenia tego ustroju, z czasem, wraz z zmianami w samym ZSRS, rację bytu zdobyła idea długotrwałego przygotowywania pozaziemskich cywilizacji do jego przyjęcia. Gdy u progu dekady lat 70. XX w. w ZSRS zarzucono pomysł stworzenia komunizmu i zbudowania utopii w wymiernym czasie, wątek ten stracił rację bytu w fantastyce, zwłaszcza tworzonej przez najlepszych sowieckich pisarzy.

Sowieci na Wysokiej Północy

2025-12-15T10:02:56+00:00

Kontakty norwesko-rosyjskie na terenie Północnej Kaloty są zagadnieniem nie tylko przemilczanym, lecz również niedostatecznie zbadanym. Tymczasem wymiana handlowa na historycznym terenie Biarmii (ob. Wybrzeże Murmanu) została opisana już w IX w. Z kolei w XVIII w. odbywał się na tym terenie handel Pomorów, tj. kupców rosyjsko-norweskich. Ich kontakty były na tyle ścisłe, że wytworzył się nawet język wehikularny, zwany russenorsk. Obszar Norwegii północnej zależny był od dostaw zboża zza wschodniej granicy. Swoistym handlowo-politycznym obszarem strategicznym był Półwysep Kolski. Daleko nieoczywistym pozostaje fakt, że prócz ludności rdzennej od 1860 r. zamieszkiwali na nim Norwegowie Kolscy, którzy skuszeni obietnicami cara Aleksandra II osiedlili się w rejonie Wybrzeża Murmańskiego. Poprawna współpraca trwała do okresu Wielkiego Terroru. Od 1930 r. Norwegowie Kolscy pracowali przymusowo w skolektywizowanej fabryce ryb „Gwiazda Polarna”. Około 150 osadników było osądzonych i skazanych na śmierć lub umieszczenie w łagrze za naruszenie § 58 sowieckiego kodeksu karnego, dotyczącego szpiegostwa, sabotażu i działalności kontrrewolucyjnej. Latem 1940 r. cała społeczność norweska była relokowana do Karelii, skąd musieli się ewakuować ze względu na fińską ofensywę w roku 1941. Wielu Norwegów Kolskich umarło z głodu i wycieńczenia. Po wojnie nie umożliwiono im powrotu do swoich gospodarstw, utracili oni możliwość kontaktu ze społecznością norweską. Dopiero upadek ZSRR ośmielił Norwegów Kolskich do wyjawienia swojej historii.

A background figure in history – the case of Boris Stark

2025-12-15T10:02:55+00:00

This study reconstructs the biography of B.H. Stark (1909–1996), a descendant of a military elite family in the Russian Empire. Born in the Russian Empire, Stark lived in Paris for a long time, received Soviet citizenship in 1946, and returned to the USSR with his family in 1952 to continue his career as an Orthodox priest. The article analyzes the materials deposited in the Sectoral State Archive of the Security Service of Ukraine (Kyiv, Ukraine) for references to Stark’s participation in Soviet propaganda operations, cooperation with the State Security Committee (KGB), and the activities of the Committee for Return to the Motherland, specifically the 1956 episode during his service in Kherson. During the social and political upheavals of the 20th century, Stark adhered to a conformist life strategy but relied on his contacts with the KGB for the benefit of the Church. The case study of Boris Stark opens new perspectives for examining background historical figures and drawing parallels between individuals and the masses as well as the social environment of their time.

Administracja wyznaniowa wobec mniejszościowych związków wyznaniowych w województwie elbląskim w latach 70. i 80. XX w.

2025-12-15T10:02:54+00:00

Mniejszościowe Kościoły i związki wyznaniowe liczyły w latach 70. i 80. XX w. niecałe 0,5% mieszkańców województwa elbląskiego. Kierownictwo niekatolickich wspólnot religijnych nie czyniło trudności władzom państwowym w sprawowaniu stałego nadzoru nad ich działalnością. Duchowni mniejszościowych wspólnot religijnych utrzymywali zaś stałe kontakty z administracją wyznaniową. Mimo pomocy materialnej państwa mniejszościowe związki wyznaniowe w województwie elbląskim nie odegrały poważniejszej roli w ograniczeniu wpływów Kościoła katolickiego.

Tropami warmińskiego pasztetu ze śledzi

2025-12-15T10:02:49+00:00

Tekst jest próbą odtworzenia historycznego przepisu jednej z potraw podawanych na dworze biskupa warmińskiego Ignacego Krasickiego w Lidzbarku Warmińskim pod koniec XVIII w.

Anatomia mistyfikacji, czyli "Na posterunku. Udział polskiej policji granatowej i kryminalnej w Zagładzie Żydów" Jana Grabowskiego (Wołowiec 2020)

2025-12-15T10:02:51+00:00

Analizowana książka miała być monografią postawy policji i policjantów w różnych fazach niemieckiej polityki eksterminacyjnej ludności żydowskiej. Oprócz wielu informacji prawdziwych o gorliwości niektórych w wykonywaniu niemieckich poleceń, przypadków szantażu i zabójstw Żydów jej narracja zawiera wiele informacji nieprawdziwych, będących skutkiem ideologicznych zniekształceń, konfabulacji i niedopuszczalnych zabiegów przy pracy ze źródłami, w tym także przerabiania treści wykorzystywanych cytatów. Na skutek takich zabiegów obraz policjantów i policji jest systematycznie zniekształcany, a w zakończeniu liczba „setek tysięcy” ofiar „granatowej i kryminalnej policji nie ma żadnego oparcia naukowego. Metodologia i skala dokonywanych w książce nadużyć pozwala na nazwanie książki naukową mistyfikacją.

„Multa pericula prudentia vitantur” . Jan Wojciech Pomin, Orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich drogą pojednania narodów, Biblioteka „Tematu” nr 89 [Związek Literatów Polskich, Oddział Bydgosko-Toruński], Bydgoszcz 2015, ss. 356, ISBN 978-83-6

2025-12-15T10:02:50+00:00