Echa Przeszłości

The diplomat and the expert . British officials in Hungary in the turbulent years of 1945–1946

Róbert Barta — Tue, 30 Jun 2026 00:00:00 +0000

Studium przedstawia i kontekstualizuje raporty dyplomatyczne Alvary’ego Fredricka Gascoigne’a, szefa Brytyjskiej Misji Politycznej na Węgrzech w latach 1945–1946, oraz wykład Carlile’a Aylmera Macartney’a wygłoszony w marcu 1946 r. w Royal Institute of International Affairs (Chatham House, Londyn), oparty na jego doświadczeniach z podróży na Węgry w lutym 1946 r. Wykorzystując nowe i zaktualizowane badania, artykuł ma na celu przedstawienie oficjalnych i półoficjalnych brytyjskich postrzegań, doświadczeń oraz działań na Węgrzech w 1945 r. Choć dysponowali dobrze ugruntowanymi informacjami o wydarzeniach węgierskich, nie mieli na nie realnego wpływu. Ich oficjalne i półoficjalne stanowiska oraz informacje stanowiły ważny wkład w to, co Brytyjczycy wiedzieli o Węgrzech i mogły
odegrać kluczową rolę w istnieniu probrytyjskiej elity węgierskiej w czasie i wkrótce po II wojnie światowej.

Rejzy krzyżackie na ziemię drohicką

Marek Radoch — Tue, 30 Jun 2026 00:00:00 +0000

W przeanalizowanych źródłach odnajdujemy jedenaście rejz, które dotknęły boleśnie ziemię drohicką w latach 1370-1410 i nie oszczędziły żadnej część tej ziemi - ani stołecznego Drohiczyna, ani także takich ośrodków jak Suraż, Bielsk i Mielnik. Przy tym, jak możemy się zorientować, większość (sześć) tych rejz (z 1373, 1376, 1377, zimowa 1379, letnia 1379 i 1394 r.) możemy określić jako dość duże (z około 100, 200, 500 i 600 uczestniczącymi najeźdźcami) – choć prowadzone tylko przez komtura z Bałgi. Tylko trzy z nich (z 1370, 1392 i 1410 r.) to rejzy wielkie, a którym przewodził wielki marszałek. Do tego tylko wśród uczestników dwóch rejz (zimowej z 1379 r. i wrześniowej 1392 r.) jesteśmy w stanie odnaleźć europejskich gości.

Epitafium Marii Luizy von der Groeben jako przyczynek do badań nad ponarską gałęzią rodu Groebenów

Małgorzata Chudzikowska-Wołoszyn — Tue, 30 Jun 2026 00:00:00 +0000

Celem niniejszego artykułu jest analiza nieodnotowanego dotąd w literaturze naukowej łacińskiego epitafium Marii Luizy von der Groeben (1711–1741), znajdującego się na zewnętrznej fasadzie kościoła w Boguchwałach (w historycznym regionie Oberlandu). Autorem i fundatorem inskrypcji był Georg Heinrich von der Groeben (1701–1759) – dziedzic sąsiadującego z Boguchwałami majoratu w Ponarach, małżonek Marii, a zarazem potomek jednego z najznamienitszych i najbogatszych rodów szlachty pruskiej. Treść sepulkralnego epigrafu dostarcza wielu cennych i dotąd nieujawnionych informacji. Przeprowadzona w artykule analiza źródłowa ma na celu wykazanie, że boguchwalskie epitafium stanowi istotne uzupełnienie wiedzy o dziejach ponarskiej gałęzi rodziny von der Groeben, przyczyniając się do pełniejszej rekonstrukcji genealogii tej linii rodu.

The policy of the Russian tsarist state towards the Crimean Tatars. Travel accounts from the late eighteen century to the first half of the nineteenth century

Anna Hedo, Oleh Ivaniuk — Tue, 30 Jun 2026 00:00:00 +0000

W oparciu o notatki z podróży, pamiętniki i listy podróżników w niniejszym opracowaniu przeanalizowano rosyjską politykę narodową realizowaną przez rząd carski wobec Tatarów krymskich w końcu XVIII i na początku XIX w. Zwrócono uwagę na teksty epistolarne podróżników, którzy należeli do różnych narodów, państw i kultur, mieli odmienne poglądy polityczne, co pozwoliło na obiektywną rekonstrukcję procesów zachodzących w regionie. Pod koniec XVIII w. Półwysep Krymski odwiedzili: Francuz Gilbert Romme, Hiszpan Francisco de Miranda, Rosjanin Piotr Sumarokow, Angielki Elizabeth
Craven i Mary Holderness oraz inni. Dubois de Montperreux i niemiecki baron A. Haxthausen odbyli kilka podróży do tego regionu w latach 30. i 40. XIX w. W toku badań ustalono, że polityka narodowa Imperium Rosyjskiego wobec Tatarów miała na celu fizyczną eksterminację lub przesiedlenie do Imperium Osmańskiego najbardziej aktywnej części narodu oraz przesiedlenie i asymilację tych, którzy nie chcieli opuszczać swojej ojczyzny. Środkami tej polityki były naciski ekonomiczne, pozbawienie możliwości posiadania ziemi, ograniczenie praw, naciski religijne, polegające na niszczeniu meczetów i przekształcaniu ich w cerkwie prawosławne i nawracaniu na chrześcijaństwo. Utrzymanie odrębności kulturowej i etnicznej przez Tatarów dokonało się poprzez uformowanie się odpowiedniej pamięci historycznej. Bachczysaraj i Ak-Mechet (Symferopol) pozostały ostatnimi miejscami kultury tatarskiej.

Powstanie styczniowe w Województwie Grodzieńskim w świetle raportów pułkownika Onufrego Gustawa Duchyńskiego (kwiecień–sierpień 1863 roku)

Kamil Zdrojewski — Tue, 30 Jun 2026 00:00:00 +0000

W artykule zanalizowano działania zbrojne naczelnika wojennego Województwa Grodzieńskiego płk. Onufrego Gustawa Duchyńskiego od kwietnia do sierpnia 1863 r. na tle sytuacji politycznej i militarnej powstania styczniowego. Najważniejszym źródłem do badań są raporty dowódcy do Rządu Narodowego. Zestawienie ich z dotychczasową wiedzą, a w szczególności z drobiazgowymi wspomnieniami Ignacego Aramowicza, pozwoliło ukazać pełniejszy obraz wydarzeń, jakie rozgrywały się na rzeczonym terenie. Poruszono kwestie organizacji narodowej, m.in. podział obowiązków, faktyczny stan sił i uzbrojenia czy kompetencje poszczególnych osób. Zachowane materiały źródłowe pozwoliły ustalić szlak bojowy i miejsca obozowania oddziałów powstańczych w Województwie Grodzieńskim. Przedstawiono również postać dowódcy i jego rzetelności w sprawowanych obowiązkach, współpracę z Konstantym Kalinowskim i Walerym Wróblewskim oraz opinie współczesnych o nim. W badaniach wykorzystano też inne materiały archiwalne, wydawnictwa źródłowe, opracowania i prasę.

Polska potęgą kolonialną? Wątek kolonialny II Rzeczypospolitej Polskiej na łamach miesięcznika „Morze” w latach 1924–1939

Przemysław Michał Fydryszewski — Tue, 30 Jun 2026 00:00:00 +0000

W artykule podjęto tematykę polskich aspiracji kolonialnych w okresie międzywojennym, analizując je z perspektywy miesięcznika „Morze”, wydawanego przez Ligę Morską i Kolonialną w latach 1924–1939. Autor przedstawia ideowe i propagandowe podstawy kolonializmu II Rzeczypospolitej, ukazując, w jaki sposób dążenia te miały wpisywać Polskę w grono mocarstw posiadających terytoria zamorskie. Szczególną uwagę poświęcono projektom osadniczym w Angoli, Liberii, Brazylii i na Madagaskarze, które – choć nie zostały zrealizowane – ilustrują mechanizmy łączenia polityki emigracyjnej z koncepcjami ekspansji kolonialnej. Analizowane źródła wskazują na to, że Liga Morska i Kolonialna starała się nie ograniczać do propagowania wizji kolonii jako panaceum na problemy przeludnienia i dostępu do surowców, lecz również budować poczucie dumy narodowej poprzez przypominanie postaci polskich podróżników i odkrywców.

Pismo „Morze” pełniło istotną rolę w kształtowaniu opinii społecznej: promowało kursy i obozy kolonialne, popularyzowało wiedzę o kulturach pozaeuropejskich, jednocześnie konsekwentnie przekonując, że Polska powinna zabiegać o własne terytoria zamorskie. Chociaż w praktyce plany te miały charakter utopijny, determinowany ograniczeniami geopolitycznymi i gospodarczymi II RP, stanowiły ważny element budowania świadomości morskiej oraz tożsamości narodowej. W artykule podkreślono, że kolonializm w polskim wydaniu był raczej ideą polityczną i narzędziem mobilizacji społecznej niż realnym programem ekspansji.

Jaka powinna być wojenna literatura faktu Polski „ludowej”? Warsztat pisarski Zbigniewa Flisowskiego na przykładzie książek o obronie Westerplatte w 1939 roku i walkach na Pomorzu w 1945 roku

Przemysław Benken — Tue, 30 Jun 2026 00:00:00 +0000

W artykule ukazano przemyślenia na temat wojennej literatury faktu, formułowanych przez znanego i niezwykle poczytnego w okresie PRL popularyzatora historii II wojny światowej, Zbigniewa Flisowskiego (1924–1995) w kontekście wybranych wiodących motywów komunistycznej propagandy dotyczących Polski w latach 1939–1945. Dokonano tego na podstawie opisu genezy i procesu powstania dwóch najważniejszych książek w dorobku Flisowskiego wydanych przed 1989 r.: Westerplatte: wspomnienia, relacje, dokumenty (1959) i Pomorze. Reportaż z pola walki (1973). Temat bohaterskiej obrony składnicy tranzytowej na Westerplatte w 1939 r. komuniści wykorzystywali już w trakcie wojny. Historia zaciętych walk na Pomorzu w 1945 r. była natomiast niezwykle ważnym propagandowym motywem kreowanego odgórnie polsko-sowieckiego braterstwa broni, jak też wpisywała się w lansowaną przez komunistów koncepcję podążania przez tzw. Ludowe Wojsko Polskie odwiecznym „piastowskim szlakiem” w celu ustanowienia polskiej granicy zachodniej na Odrze. W artykule naświetlono nie tylko poglądy na kwestie warsztatowe Flisowskiego, ale także wskazano na mechanizm dostosowania do ówczesnej rzeczywistości społeczno-politycznej i spełniania oczekiwań nie tylko czytelników, lecz też „mecenasów” z Ministerstwa Obrony Narodowej.

Skandal, protesty, impeachment – cykliczna dynamika polityczna Korei Południowej

Paweł Żendzian — Tue, 30 Jun 2026 00:00:00 +0000

W artykule zanalizowano cykliczną dynamikę polityczną Korei Południowej, koncentrując się na zjawisku impeachmentu oraz masowych protestów, które stały się niemalże tradycją rozliczania władzy. Od czasów proklamacji Republiki Korei w 1948 r. kraj ten doświadczał licznych kryzysów ustrojowych, a instytucjonalne mechanizmy demokratyczne, w połączeniu z głęboko zakorzenionymi tradycjami kulturowymi, mobilizowały społeczeństwo do wyrażania niezadowolenia. W tekście do koreańskiego studium przypadku zestawienia się teorię demokracji performatywnej Jeffreya C. Alexandra oraz koncepcje poszczególnych badaczy. Ukazana ciągłość wewnętrznych kryzysów politycznych została skonfrontowana z kulturowymi i psychologicznymi mechanizmami, wpływającymi na percepcję koreańskiego społeczeństwa

The potential of generative artificial intelligence in the digital representation of military history collections

Jurij Ovsinskyj, Nataliia Vovk — Tue, 30 Jun 2026 00:00:00 +0000

Artykuł poświęcony jest wykorzystaniu generatywnej sztucznej inteligencji w tworzeniu wirtualnych muzeów i cyfrowych wystaw kolekcji z zakresu historii wojskowości. Autorzy dokonują przeglądu międzynarodowych i ukraińskich platform cyfrowych, w tym British Museum, Luwru, Smithsonian, Metropolitan Museum of Art oraz ukraińskich zasobów internetowych. Szczególną uwagę poświęcono wykorzystaniu sztucznej inteligencji do rekonstrukcji artefaktów, tworzenia modeli 3D oraz kształtowania spersonalizowanych narracji edukacyjnych. W artykule podkreślono rolę wystaw cyfrowych w kształtowaniu pamięci historycznej i patriotyzmu wśród młodych ludzi w kontekście wojny ukraińsko-rosyjskiej w latach 2022–2025. W artykule opracowano również koncepcję Query Quality Score (QQS) jako wskaźnika skuteczności zapytań wyszukiwania. Podejście to ma znaczenie zarówno teoretyczne, jak i praktyczne, gdyż pozwala na ilościową ocenę trafności wyszukiwania, dokładności wyników i ich reprezentatywności.

The e-government portal of the Republic of Kazakhstan and the digitalization of public services: a comparative perspective with leading countries and Poland

Saule Knatovna Kushybek, Artur Górak — Tue, 30 Jun 2026 00:00:00 +0000

W artykule przeprowadzono analizę portalu e-administracji Republiki Kazachstanu oraz portali e-administracji innych krajów, a także sposobu świadczenia usług publicznych; wskazano na potrzebę poprawy jakości usług publicznych w formie elektronicznej. Zbadano doświadczenia państw zagranicznych, w tym Polski, w doskonaleniu procesów świadczenia usług publicznych. Dynamika rozwoju społeczeństwa informacyjnego wymaga od organów państwowych szybkiego rozwiązywania stojących przed nimi zadań, w tym tworzenia ram prawnych. W tym celu istotne są rozwój teorii naukowej,
podstaw prawnych oraz jasno określonych procesów administracyjnych.

Jerzy Sikorski, Mikołaj Kopernik na Warmii. Chronologia życia i działalności, Rozprawy i Materiały Instytutu Północnego im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie nr 269, Olsztyn 2023, ss. 310, ISBN 978-83-967044-7-4

Radosław Krajniak — Tue, 30 Jun 2026 00:00:00 +0000