Nieważność wyroku z mocy samego prawa (ipso iure) w rzymskim procesie cywilnym - Stankiewicz, Sebastian (Kortowski Przegląd Prawniczy, 2026)
Rzymski proces cywilny doczekał się wielu opracowań naukowych, jednak w przedmiocie wyroku sądowego brak co do zasady w polskiej literaturze romanistycznej opracowań bezpośrednio podejmujących niniejszą problematykę, która to najczęściej podejmowana jest przy omawianiu innych zagadnień procesowych. Celem artykułu jest odpowiedź na pytania: czy prawo rzymskie znało nieważność wyroku z mocy samego prawa w procesie cywilnym, jakie były jej ewentualne przyczyny oraz czy istniała regulacja przewidująca środki prawne przeciwko takowym wyrokom. Ponadto istotne znaczenie mają zaprezentowane w artykule uwagi terminologiczne dotyczące pojęcia wyroku nieważnego, nieistniejącego i wadliwego w rzymskim procesie cywilnym. Prawo rzymskie znało konstrukcję nieważności wyroku z mocy samego prawa. Wyrok taki nie wywoływał żadnych skutków prawnych, ponieważ nie istniał. Inaczej było w przypadku wyroku wadliwego, który mógł być uzupełniony przez sędziego poprzez wydanie innego wyroku lub ewentualnie sprostowany. Przyczyny nieważności wyroku mogły być różnorakie i wynikać z okoliczności zarówno natury formalnej, jak i materialnej oraz wynikać z wad samego wyroku, jak i uchybień zaszłych w postępowaniu sądowym. W rzymskim postępowaniu cywilnym nie znano środka prawnego, który w sposób bezpośredni, czyli wprost nakierowany byłby, biorąc pod uwagę jego zasadniczy cel, na unicestwienie wyroku nieważnego. Artykuł stanowi przyczynek do ewentualnych dalszych, szczegółowych badań nad przedmiotową problematyką.