Przegląd Psychologiczny

Psychoterapia jako leczenie metodami psychologicznymi: nauka, praktyka, dobro pacjenta. Wprowadzenie

Przemysław Bąbel — 2025-12-22

Abstrakt

Regulacje dotyczące psychoterapii w Europie

Agnieszka Popiel — 2025-12-22

Cel: Niniejszy artykuł przedstawia zmieniający się krajobraz regulacyjny psychoterapii w krajach europejskich, z którego wyłaniają się różnorodne strukturalne, prawne i etyczne wzorce kształtujące psychoterapię jako aktywność profesjonalną. Głównym celem jest ocena, czy psychoterapia powinna być definiowana i regulowana jako niezależny zawód, czy jako specjalizacja w ramach uznanych dyscyplin zdrowotnych, takich jak psychologia czy psychiatria. Przeprowadzono analizę porównawczą opartą na studiach przypadków oraz danych zbadań ACSTEC/SWPS (2023) i EABCT (2025), które dokumentują znaczną różnorodność wymagań kwalifikacyjnych i szkoleniowych.

Tezy: Główne tezy to: (1) systemy regulacyjne oparte na „najniższym wspólnym mianowniku” oraz zbyt inkluzywne ścieżki edukacyjne stanowią ryzyko dla pacjentów ponieważ: (a) niosą ryzyko konsensusu, które podważa standardy leczenia opartego na danych naukowych, (b) legitymizują praktyki o nieudokumentowanej skuteczności i efektywności kosztowej; (2) ramy prawne psychoterapii w Europie są silnie zróżnicowane pod względem dostępu do uzyskiwania kwalifikacji, roli kształcenia uniwersyteckiego i nadzoru.

Konkluzje: Europa wymaga zrównoważonego modelu, który chroni bezpieczeństwo pacjentów, podtrzymuje praktykę opartą na dowodach i pozwala na asymilację wiedzy płynącej z rozwoju naukowego psychoterapii. Artykuł proponuje hybrydowy, oparty na kompetencjach model regulacyjny kładący nacisk na przejrzyste standardy praktyki opartej na danych naukowych (dowodach), jasne ścieżki edukacyjne oraz gwarancje dostępu do skutecznej opieki.

Jak czytać metaanalizy badań nad skutecznością i nie zabłądzić. Wprowadzenie dla osób praktykujących psychoterapię

Joachim Kowalski — 2025-12-22

Cel: Celem artykułu jest zilustrowanie praktycznych zagadnień związanych z przygotowywaniem oraz interpretacją przeglądów systematycznych i metaanaliz dotyczących badań klinicznych nad skutecznością psychoterapii. Tekst pełni funkcję praktycznego przewodnika i mapy, które ułatwiają orientację w sposobie powstawania tych opracowań oraz pozwalają krytycznie oceniać ich wyniki.

Tezy: 1) Znaczenie przeglądów systematycznych i metaanaliz. Metaanalizy i przeglądy systematyczne są kluczowymi metodami syntezy danych w psychologii i stanowią podstawę decyzji klinicznych opartych na dowodach naukowych. W obszarze psychoterapii liczba publikowanych prac przeglądowych sięga setek rocznie. 2) Zróżnicowana jakość badań przeglądowych. Przeglądy różnią się jakością metodologiczną i poziomem ryzyka tendencyjności, co wpływa na pewność formułowanych wniosków oraz możliwość ich zastosowania w praktyce. 3) Etapy przygotowania i raportowania. Artykuł opisuje formalne kroki tworzenia przeglądów systematycznych i metaanaliz, w tym definiowanie pytania badawczego, znaczenie prerejestracji oraz stosowanie standardów raportowania. 4) Wskaźniki efektywności i pewności wyników. Omówiono najczęściej stosowane wskaźniki efektu (np. standaryzowane różnice średnich, iloraz szans, liczbę potrzebnych interwencji, procent remisji lub indeksy zmiany oparte na punktach odcięcia) oraz pewności co do uzyskanych wyników, jak miary tendencyjności i heterogeniczności. 5) Elementy graficzne i analizy dodatkowe stosowane w metaanalizach. Przedstawiono graficzne reprezentacje wyników metaanaliz oraz metody analityczne ukierunkowane na redukcję tendencyjności.

Konkluzje: Przeglądy systematyczne i metaanalizy stanowią fundament praktyki klinicznej bazującej na dowodach i odgrywają istotną rolę w formułowaniu zaleceń terapeutycznych w psychoterapii. Jednak ich interpretacja wymaga świadomości procesów stojących za ich powstawaniem oraz umiejętności krytycznej oceny jakości i ograniczeń tych prac.

Zastosowanie i skuteczność psychoterapii poznawczo-behawioralnej perfekcjonizmu. Przegląd badań dotyczących redukcji perfekcjonizmu oraz objawów zaburzeń współwystępujących

Magdalena Nowacka — 2025-12-22

Cel: Celem tekstu jest przedstawienie natury perfekcjonizmu jako cechy osobowości, jego wpływu na zdrowie psychiczne oraz skutecznych metod terapeutycznych w kontekście terapii poznawczo-behawioralnej (CBT).

Tezy: Perfekcjonizm obejmuje zarówno adaptacyjne dążenie do wysokich standardów, jak i dezadaptacyjne aspekty związane z lękiem przed błędami oraz presją społeczną. W formie nieadaptacyjnej perfekcjonizm jest czynnikiem ryzyka powstawania oraz utrzymywania licznych zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia odżywiania czy zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. Mechanizmy poznawcze i behawioralne perfekcjonizmu – między innymi dychotomiczne myślenie, samokrytyka, ruminacje oraz unikanie – sprzyjają utrwalaniu tych problemów. Terapia poznawczo-behawioralna, prowadzona w różnych formach (indywidualnej, grupowej, internetowej) jest efektywną metodą redukcji zarówno perfekcjonistycznych obaw, jak i objawów współistniejących zaburzeń psychicznych.

Konkluzje: Badania dowodzą, że perfekcjonizm może wpływać nie tylko pozytywnie, lecz także negatywnie na pacjentów, a jego nieadaptacyjna forma wiąże się z poważnym zagrożeniem dla zdrowia psychicznego. Terapia poznawczo-behawioralna jest obecnie jedną z najlepiej udokumentowanych i skutecznych metod pracy nad perfekcjonizmem. Odpowiednio dobrane i wsparte interwencje sprzyjają trwałej redukcji nieadaptacyjnych aspektów perfekcjonizmu oraz poprawie dobrostanu psychicznego pacjentów – dorosłych oraz z młodszych grup wiekowych.

Terapia poznawczo-behawioralna przedłużonej reakcji żałoby

Barnaba Danieluk — 2025-12-22

Cel: Celem artykułu jest zaprezentowanie opartych na założeniach terapii poznawczo-behawioralnej modeli przedłużonej reakcji żałoby (Prolonged Grief Disorder), zbudowanych na ich bazie procedur terapeutycznych oraz przedstawienie i porównanie danych świadczących o ich skuteczności.

Metoda: Wprowadzenie obejmuje krótką historię rozumienia przedłużonej reakcji żałoby w kontekście jej specyfiki i odrębności jako jednostki nozologicznej uwzględnionej obecnie w kryteriach DSM-V-TR oraz ICD-11. Główną część tekstu stanowi opis trzech modeli poznawczych i opartych na nich protokołów terapeutycznych przeznaczonych do indywidualnej pracy z pacjentem: autorstwa Boelena, van den Houta i van den Bouta, PGDT autorstwa Shear i jej współpracowników oraz PG-CBT Pfoh, Rosner i Kotucovej.

Konkluzja: Wszystkie trzy modele poznawcze wywodzą źródło nieadaptacyjnej, przedłużonej żałoby z braku zintegrowania doświadczenia straty ukochanego bliskiego z systemem poznawczo-emocjonalnym pacjenta. Autorzy poszczególnych modeli kładą podkreślają jednak odmienne aspekty owego braku integracji: Boelen brak aktualizacji schematu Ja pacjenta, Shear brak rewizji modelu przywiązania a Rosner dysfunkcjonalny wzorzec reakcji na samo doświadczenie straty. Badania skuteczności prowadzone w procedurze RCT sugerują zbliżony jej poziom dla wszystkich trzech procedur terapeutycznych, z zaznaczającą się przewagą protokołu PGDT autorstwa Shear i współpracowników.

Psychologiczne interwencje internetowe o skuteczności popartej dowodami naukowymi: wyzwania, dobre praktyki i rekomendacje

Monika Kornacka — 2025-12-22

Cel: Liczba oddziaływań psychologicznych dostarczanych za pomocą nowych technologii, takich jak aplikacje, chatboty, platformy internetowe, czyli tzw. interwencji internetowych, dynamicznie rośnie. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca ich rozwijanie ze względu na dostępność – zarówno w kontekście wykluczenia geograficznego i ekonomicznego, jak i ograniczonej liczby psychoterapeutów oraz długiego czasu oczekiwania na usługi w obszarze zdrowia psychicznego.

Interwencje internetowe, dostarczane jako samodzielne programy lub uzupełnienie tradycyjnej pomocy psychologicznej i psychoterapii, mają skuteczność potwierdzoną licznymi metaanalizami. Jednak część rozwiązań, które pojawiają się na rynku nie jest tworzona na podstawie modeli teoretycznych, a ich efektywność pozostaje niezbadana lub zbadana w sposób niewystarczający. Niniejszy artykuł, bazując na narracyjnym przeglądzie literatury, pozycjonuje interwencje internetowe jako rozwiązania oparte na dowodach, a jednocześnie omawia najważniejsze z wyzwań stojących przed tą dziedziną badań i praktyki klinicznej.

Tezy: Najważniejsze obecnie wyzwania to: (1) trudności w klasyfikowaniu i nazywaniu interwencji internetowych; (2) konieczność dostarczania wysokiej jakości dowodów naukowych potwierdzających efektywność konkretnej interwencji, a nie tylko jej podstaw teoretycznych; (3) wzięcie pod uwagę specyficznych aspektów interwencji internetowych, takich jak współprojektowanie rozwiązań, doświadczenia użytkownika, cyfrowe przymierze terapeutyczne czy grywalizacja.

W artykule przedstawiono aktualne praktyki dotyczące interwencji, omówiono przykłady regulacji oraz potrzeby i oczekiwania użytkowników w zakresie ich bezpiecznego wyboru i użytkowania.

Konkluzja: Interwencje internetowe są praktykami opartymi na dowodach naukowych. Biorąc pod uwagę obecny stan regulacji, należy szczególnie zadbać, aby jasno komunikować, w jaki sposób skuteczność danej interwencji została zbadana w odniesieniu do standardów, co umożliwi świadomy wybór interwencji pacjentom i profesjonalistom.

O potrzebie kompetencji kulturowych w psychologii i psychoterapii. Część I: od etnocentryzmu do wrażliwości kulturowej

Maria Baran — 2025-12-22

Cel: Artykuł analizuje kompetencje kulturowe jako kluczowy wymiar profesjonalizmu psychologa, podkreślając ich znaczenie w przeciwdziałaniu subtelnym formom etnocentryzmu, które są wciąż obecne we współczesnej psychologii.

Tezy: Krytycznie omówiono dominację paradygmatu badań prowadzonych w populacjach WEIRD oraz wynikające z niej ograniczenia teorii i praktyki psychologicznej. Wskazano, że brak wrażliwości kulturowej prowadzi do zawężonego rozumienia funkcjonowania człowieka, a kompetencje kulturowe stanowią konieczny warunek etycznej i adekwatnej praktyki diagnostycznej oraz terapeutycznej. Artykuł stanowi również zaproszenie do pogłębionej refleksji nad kompetencjami kulturowymi jako podstawowym elementem profesjonalnej tożsamości psychologów.

Konkluzje: Przedstawiona analiza podkreśla potrzebę pogłębionej refleksji nad kompetencjami kulturowymi oraz konieczność ich systematycznego rozwijania zarówno w praktyce psychologicznej, jak i psychoterapeutycznej. Wskazane zagadnienia stanowią wprowadzenie do dalszych rozważań, które zostaną rozwinięte w kolejnej części cyklu („O potrzebie kompetencji kulturowych w psychologii i psychoterapii. Część II: od teorii do praktyki klinicznej”).

O potrzebie kompetencji kulturowych w psychologii i psychoterapii. Część II: od teorii do praktyki klinicznej

Maria Baran — 2025-12-22

Cel: Artykuł stanowi rozwinięcie zagadnień przedstawionych w pierwszej części cyklu („O potrzebie kompetencji kulturowych w psychologii i psychoterapii. Część I: od etnocentryzmu do wrażliwości kulturowej”) i ma na celu przedstawienie kluczowych wyzwań diagnostycznych i terapeutycznych pojawiających się w pracy z osobami z doświadczeniem migracji oraz przedstawicielami mniejszości etnicznych.

Tezy: Na podstawie przeglądu literatury omówiono: (1) problemy wynikające z kulturowej nieadekwatności narzędzi diagnostycznych, (2) zróżnicowane kulturowo wzorce ekspresji dystresu psychologicznego, które mogą prowadzić do błędnych rozpoznań, oraz (3) ograniczoną uniwersalność protokołów terapeutycznych opartych na zachodnich modelach teoretycznych. W suplemencie zaprezentowano także zestaw dobrych praktyk, obejmujący rozwijanie kompetencji kulturowych, stosowanie Wywiadu Ukształtowania Kulturowego, korzystanie z konsultacji kulturowych oraz kulturową adaptację interwencji opartych na dowodach, uzupełniony wskazaniem znaczenia systemowych rozwiązań w politykach zarządzania różnorodnością.

Konkluzje: Przedstawione analizy wskazują, że adekwatna diagnoza i skuteczna pomoc psychologiczna w pracy z migrantami oraz przedstawicielami mniejszości etnicznych wymagają połączenia kompetencji kulturowych specjalistów z dostosowaniem narzędzi, procedur terapeutycznych i rozwiązań systemowych do specyfiki różnorodnych populacji. Integracja tych elementów stanowi warunek budowania bardziej sprawiedliwej, dostępnej i efektywnej praktyki psychologicznej.