Istota kontroli legalności trybu stanowienia ustawy - Lis-Staranowicz, Dorota (Studia Prawnoustrojowe, 2025)
Celem artykułu jest prezentacja linii orzeczniczej TK w zakresie tzw. kontroli trybowej, ukształtowanej przed i po wejściu w życie ustawy dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Najważniejszym zaś celem jest ustalenie, czym jest dla TK istotne naruszenie procedury prawodawczej. Poczynione uwagi mają charakter praktyczny. Zarzut naruszenia trybu uchwalenia ustawy może być podniesiony przez stronę w postępowaniach przed sądami powszechnymi i administracyjnymi, które dotychczas nie zajmowały się tzw. kontrolą trybową. Przejęcie przez sądy funkcji strażnika Konstytucji obejmuje nie tylko ocenę treści ustawy, ale także trybu jej stanowienia. Problem kontroli trybu uchwalenia ustawy od dawna stanowi przedmiot analiz i badań naukowych inspirowanych nie tylko orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, ale także koniecznością rozwiązywania problemów, które towarzyszyły i towarzyszą procedurze ustawodawczej. Przede wszystkim, ustawodawca nie dostrzegł potrzeby uregulowania w ustawie o TK odrębnego postępowania w sprawie kontroli legalności ustawy mimo istniejącej różnicy pomiędzy tzw. kontrolą materialną a „kontrolą trybową”. W szczególności nie przesądził w sposób autorytatywny o kompetencji TK do działania in officio. W rezultacie sąd konstytucyjny zdecydował się na działanie z urzędu w przypadku kontroli legalności ustawy, choć można odnaleźć głosy przeciwne, należące jednak do mniejszości. Do tej pory TK nie wykształcił spójnej doktryny orzeczniczej w sprawach kontroli legalności ustawy. Centralnym punktem tej doktryny mógłby być art. 2 i art. 4 Konstytucji jako źródło zasad pochodnych, które z jednej strony, kształtowałyby proces stanowienia ustaw w demokratycznym państwie, zaś z drugiej zaś – stanowiły efektywne wzorce kontroli trybu ustawodawczego. Zamiast tego sąd konstytucyjny ocenia legalność według wzorców konstytucyjnych pierwszego stopnia i drugiego stopnia. Wzorce pierwszego stopnia normują postępowanie ustawodawcze i są jednocześnie źródłem wymogów konstytucyjnych. Wzorce konstytucyjne drugiego stopnia (art. 2, art. 7 i art. 9 Konstytucji) mają charakter systemowy i stanowią punkt odniesienia do oceny przestrzegania wymogów pozakonstytucyjnych, których źródłem jest ustawa, regulaminy parlamentu, prawo europejskie. Można dostrzec praktykę TK, polegającą na tym, że po stwierdzeniu niezachowania przez Sejm i Senat pozakonstytucyjnych wymogów skład orzekający poddaje dalszej weryfikacji dostrzeżone naruszenia według kryterium: a) wagi i doniosłości materii ustawy, b) znaczenia i funkcji naruszonych przepisów proceduralnych, c) etapu prac legislacyjnych, na którym doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, d) skutku dostrzeżonych naruszeń, e) skali i częstotliwości naruszeń, f) upływu czasu od wejścia ustawy w życie. Artykuł koncentruje się na ustaleniach Trybunału Konstytucyjnego w Polsce. Ma charakter dogmatyczny i nie ma charakteru teoretycznoprawnego. Również nie podejmuje wątków prawnoporównawczych.