Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 29 sierpnia 2012 r., sygn. akt V KK 419/111 (oszustwo sądowe/procesowe – złożenie zapewnienia spadkowego o nieprawdziwej treści)

Patrycja Bróżek

Abstrakt

Glosowane orzeczenie nawiązuje do szczególnej odmiany przestępstwa oszustwa, za które należy uznać oszustwo sądowe (procesowe). W wyroku z 29 sierpnia 2012 r. SN słusznie stwierdził, że „złożenie przez spadkobiercę zapewnienia spadkowego o fałszywej treści może prowadzić do bezpodstawnego pominięcia z kręgu spadkobierców pozostałych, uprawnionych do spadku osób. W konsekwencji wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku jest niezgodne z rzeczywistością i błędnie określa krąg spadkobierców. Wydanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, uzyskanego na skutek świadomego wprowadzenia sądu w błąd co do niezgodnego z rzeczywistością tytułu dziedziczenia czy kręgu uprawnionych spadkobierców, o ile prowadzi do pogorszenia sytuacji majątkowej pokrzywdzonego wyczerpuje znamiona przestępstwa z art. 286 § 1 k.k.”. Nadto stwierdził, że „deklaratoryjny w sensie cywilnoprawnym charakter orzeczenia nie ma tu znaczenia, skoro jego wydanie wywołuje konkretne skutki w sferze majątkowej osób uprawnionych do spadkobrania”. Tezy te należy uznać za trafne. Trzeba jednak zauważyć, że mimo wydanego przez SN już kilkanaście lat temu wyroku problematyka z nim związana cały czas budzi jeszcze różnego rodzaju wątpliwości. Wyrażane są m.in. poglądy, że instytucję oszustwa sądowego powinno się ograniczyć wyłącznie do przypadków wydania orzeczenia konstytutywnego, wiążącego się z dokonaniem dyspozycji majątkowej. Zwolennicy takiego stanowiska twierdzą, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku nie prowadzi do wypełnienia znamion oszustwa sądowego, bowiem posiada ono charakter deklaratoryjny (ma naturę cywilnoprawną). Wskazuje się, że nie stanowi ono rozporządzenia mieniem w rozumieniu art. 286 § 1 k.k. i może być ewentualnie karane jako przestępstwo poświadczenia nieprawdy przez organ wprowadzany w błąd. Dla niektórych budzi nadto wątpliwości to, że osobą o której mowa w art. 286 § 1 k.k. (którą sprawca doprowadza do niekorzystnego rozporządzenia mieniem), może być również organ państwa, tj. sąd. Podnosi się, że nie zasługuje na aprobatę teza jakoby istniał „specyficzny” typ czynu zabronionego nazywany „oszustwem sądowych”, będący odmianą oszustwa z art. 286 § 1 k.k., polegający m.in. na tym, że „osobą” wprowadzoną w błąd i dokonującą rozporządzenia cudzym mieniem jest sąd. Wskazuje się, nie jest możliwe popełnienie tego przestępstwa, gdy sprawca dokonuje określonych czynności bez wiedzy i woli pokrzywdzonego. Z drugiej strony pojawiają się publikacje naukowe aprobujące tezy sformułowane przez SN w glosowanym wyroku. Niektórzy opowiadają się bowiem za „szerokim” rozumieniem znamienia „rozporządzania mieniem”. Uważają oni, że dyspozycja art. 286 § 1 k.k. wyczerpuje także sytuację, w której wydano postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, uzyskane na skutek świadomego wprowadzenia sądu w błąd co do niezgodnego z rzeczywistością tytułu dziedziczenia lub kręgu uprawnionych spadkobierców, o ile prowadzi to do pogorszenia sytuacji majątkowej pokrzywdzonego. Wskazuje się przy tym, że nie ma znaczenia to, iż takie postanowienie ma charakter deklaratoryjny, ale to że konsekwencją jego jest uszczerbek majątkowy doznany przez pokrzywdzonego. Ograniczenie penalizacji tylko do orzeczeń konstytutywnych nie jest uzasadnione wykładnią znamion przepisu art. 286 § 1 k.k. Rodzaj czynności prawnych czy charakter wydanego przez sąd orzeczenia nie powinny wykluczać możliwości popełnienia w określonych przypadkach przestępstwa oszustwa sądowego w związku postępowaniem spadkowym. Nie ulega zatem wątpliwości, że zarówno tematyka oszustwa sądowego, jak i tezy niniejszego glosowanego orzeczenia odgrywają dla praktyki duże znaczenie. Celem niniejszej glosy jest więc pogłębiona analiza tez i argumentacji zaprezentowanej przez SN w wydanym wyroku oraz w pewien sposób podsumowanie różnych rozbieżnych poglądów zajmowanych do tej pory w tej kwestii. Trzeba bowiem odpowiedzieć na pytania takie jak m.in: czy instytucję oszustwa sądowego powinno ograniczyć się wyłącznie do przypadków wydania orzeczenia konstytutywnego (wiążącego się z dokonaniem dyspozycji majątkowej); czy niezgodne z prawdą postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku prowadzi do wypełnienia znamion oszustwa sądowego; czy może powinno być ono karane ewentualnie jako przestępstwo poświadczenia nieprawdy przez organ wprowadzany w błąd; czy osobą o której mowa w art. 286 § 1 k.k. (którą sprawca doprowadza do niekorzystnego rozporządzenia mieniem), może być także organ państwa – sąd; czy znamię „rozporządzenia mieniem” z art. 286 § 1 k.k. należy rozumieć w sposób szeroki, czy może jednak zawężony oraz czy rodzaj czynności prawnych lub charakter wydanego przez sąd orzeczenia powinny wykluczać możliwości popełnienia w określonych przypadkach przestępstwa oszustwa sądowego w związku postępowaniem spadkowym. Należy stwierdzić, że zarówno tezy orzeczenia, jak i sposób rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego trzeba uznać za trafne. Można więc przyjąć, że jest to glosa aprobująca.