Powojenna perspektywa dotycząca prawa talionu. Formuła Radbrucha na przykładzie organizacji Nakam
Sonia M. Mikołajczak
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniuhttps://orcid.org/0009-0006-4593-8707
Abstract
Punktem wyjścia analizy jest formuła Radbrucha, zgodnie z którą prawo rażąco niesprawiedliwe przestaje zasługiwać na miano prawa. Koncepcja ta, pierwotnie formułowana w celu rozliczenia sprawców zbrodni systemowych, rodzi jednak pytanie o granice dopuszczalnych reakcji ofiar na porządek prawny, który stał się narzędziem przemocy. Studium przypadku stanowi działalność żydowskiej organizacji Nakam, działającej bezpośrednio po II wojnie światowej i postulującej zbiorowy odwet na narodzie niemieckim jako odpowiedź na Zagładę. Celem publikacji jest wykazanie, że choć formuła Radbrucha pozwala delegitymizować prawo skrajnie niesprawiedliwe, nie prowadzi do nieograniczonego usprawiedliwienia przemocy podejmowanej w imię sprawiedliwości. Przypadek Nakamu stanowi test graniczny tej koncepcji, ponieważ ukazuje napięcie między moralną intuicją odwetu a aksjologiczną granicą sprawiedliwości, która przebiega tam, gdzie przemoc przestaje być odpowiedzią na winę, a staje się represją wobec zbiorowej przynależności. Problemem nie jest traktowanie Nakamu jako ruchu stricte zbrodniczego ani jako projektu sprawiedliwości, lecz jako symptomu głębokiego kryzysu legitymizacji prawa i instytucjonalnych mechanizmów rozliczenia zbrodni. W tej perspektywie przemoc Nakamu jawi się jako forma buntu powstałego w normatywnej próżni, po odrzuceniu prawa skrajnie niesprawiedliwego, lecz przed ustanowieniem nowego porządku zdolnego do przywrócenia sensu sprawiedliwości.
Keywords:
Holocaust, pamięć zbiorowa, prawo talionu, formuła Radbrucha, międzynarodowe prawo karneReferences
Akty prawne Google Scholar
Code pénal [Francja], Chapitre Ier: Du génocide (Articles 211-1 à 211-2), https://www.legif rance.gouv.f r/codes/sec tion_lc/LEGI TE X T000006070719/LEGISCTA000006165393/#LEGISCTA000006165393. Google Scholar
Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z dnia 9 grudnia 1948 r. Google Scholar
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. z 2025 r., poz. 383). Google Scholar
Orzecznictwo Google Scholar
International Military Tribunal, Judgment of 1 October 1946, [w:] The Trial of the Major War Criminals before the International Military Tribunal, Nuremberg, Vol. I, Nuremberg 1947, https://cilrap-lexsitus.org/en/case-law/45f18e. Google Scholar
Wyrok SN z 9 września 1999 r., sygn. akt III KKN 704/98, Lex nr 39096. Google Scholar
Literatura Google Scholar
Arendt H., Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła, Warszawa 2010. Google Scholar
Arendt H., The origins of totalitarianism, New York 1951. Google Scholar
Bereś W., Burnetko K., Bohater z cienia. Kazik Ratajzer, Warszawa 2012. Google Scholar
Digesta, 50, 17, 155 (Paulus). Google Scholar
Friedlander H., The origins of nazi genocide: from euthanasia to the ‘ final solution’, Chapel Hill 1995. Google Scholar
Fritz S., Endkampf: soldiers, civilians, and the death of the Third Reich, Lexington 2004. Google Scholar
Giaro T., Dajczak W., Longchamps de Bérier F., Prawo rzymskie. U podstaw prawa prywatnego, Warszawa 2020. Google Scholar
Giezek J., Formy stadialne popełnienia czynu zabronionego w polskim prawie karnym, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio G (Ius)” 2013, vol. LX, nr 2. Google Scholar
Głowacka K., Ludobójstwo w Rwandzie i jego polityczne konsekwencje, „Poliarchia” 2015, nr 4(3). Google Scholar
Izak K., Konflikt żydowsko-palestyński. Historia i współczesność, „Terroryzm – studia, analizy, prewencja” 2024, nr 6. Google Scholar
Kleszcz R., Co to znaczy „sprawiedliwość”?, „Filozofia Nauki” 1999, nr 1–2 (25–26). Google Scholar
Lavi S., „The Jews are coming”: vengeance and revenge in post-nazi Europe, „Law, Culture and the Humanities” 2005, vol. 1, nr 3. Google Scholar
Masłowski M., Patora T., „Nasz Bóg ich zgubi”. Mściciele Holocaustu, „Gazeta Wyborcza. Duży Format” 2007, nr 5. Google Scholar
Perelman C., O sprawiedliwości, Warszawa 1959. Google Scholar
Porat D., Nakam: the Holocaust survivors who sought full revenge, Cambridge 2019. Google Scholar
Radbruch G., Pięć minut filozofii prawa, tłum. J. Zajadło, „Gazeta Wyborcza” z 1 grudnia 2015 r. Google Scholar
Seneka Młodszy, Listy moralne do Lucyliusza, tłum. W. Kornatowski, Warszawa 2024. Google Scholar
Skorupka J., O początku prawa. Szkic o historii procesu karnego w kontynentalnej Europie i Mezopotamii, Warszawa 2023. Google Scholar
Varro, De re rustica, I, 17, 1. Google Scholar
Warneńska M., Ścieżką na Ararat, Warszawa 1977. Google Scholar
Wronkowska S., Ziembiński Z., Zarys teorii prawa, Poznań 2001. Google Scholar
Zajadło J., Formuła Radbrucha. Filozofia prawa na granicy pozytywizmu prawniczego i prawa natury, Gdańsk 2001. Google Scholar
Zajadło J., Zeidler K. (red.), Fascynujące ścieżki filozofii prawa, Gdańsk 2021. Google Scholar
Zenderowski R. (red.), „Mieliśmy swój dom, w którym byliśmy szczęśliwi…”. Konflikty etniczne na terytorium byłej Jugosławii w narracjach uchodźców i imigrantów z państw postjugosłowiańskich mieszkających w Austrii, Warszawa 2018. Google Scholar
Ziembiński Z., Etyczne problemy prawoznawstwa, Wrocław 1972. Google Scholar
Ziembiński Z., O pojmowaniu sprawiedliwości, Lublin 1992. Google Scholar
Źródła internetowe Google Scholar
Aderet O., An eye for an eye: the Jews who sought to poison six million Germans to avenge the Holocaust, https://www.haaretz.com/israel-news/2019-11-08/ty-article-magazine/.premium/an-eye-for-an-eye-jews-who-sought-to-kill-germans-in-revenge-for-the-holocaust/0000017f-e0d4-d38f-a57f-e6d6c9b30000. Google Scholar
Eichmann Trial – Session 27 – Testimony of Abba Kovner, United States Holocaust Memorial Museum, courtesy of The Steven Spielberg Jewish Film Archives of the Hebrew University of Jerusalem, https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn1001558. Google Scholar
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
https://orcid.org/0009-0006-4593-8707
