Glosa do uchwały Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 3 grudnia 2015 r., sygn. akt II CZP 85/15 w sprawie uchylenia lub zmiany stwierdzenia nabycia spadku, tj. art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego
Résumé
Sąd Najwyższy w sprawie o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku (art. 679 k.p.c.), po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu zagadnienia prawnego przedstawionego przez sąd okręgowy o następującej treści: „Czy w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku wydziedziczonego traktuje się tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, a w konsekwencji czy udział spadkowy, który by przypadał wydziedziczonemu zstępnemu, przypada jego zstępnym?”, w dniu 3 grudnia 2015 r. (sygn. akt III CZP 85/15) podjął uchwałę, że udział spadkowy, który przypadłby z ustawy wydziedziczonemu przez spadkodawcę jego dziecku, przypada zstępnym wydziedziczonego (czyli wnukom spadkodawcy). Glosa koncentruje się wokół skutków wydziedziczenia zstępnego w przypadku niepowołania do części spadku spadkobierców, tj. zakresu dziedziczenia zstępnych wydziedziczonego zstępnego oraz związanej z tym kwestii statusu normatywnego osoby wydziedziczonej. Pojawiają się tutaj niejasności odnośnie do tego, jaki jest krąg spadkobierców ustawowych, gdy spadkodawca wydziedziczył zstępnego i powołał spadkobierców testamentowych tylko do części spadku. W przedmiotowej sprawie sąd okręgowy miał wątpliwości odnośnie do sytuacji prawnej osoby wydziedziczonej i udziału spadkowego, który jej przypada (związanych z wpływem testamentu negatywnego oraz wydziedziczenia na dziedziczenie ustawowe). Pojawiają się na tym tle pytania: jaka jest różnica między testamentem negatywnym/wyłączeniem od dziedziczenia a stricte wydziedziczeniem (na podstawie art. 1008 k.c.); czy wydziedziczony w testamencie negatywnym jest traktowany tak jak osoba, która nie dożyła otwarcia spadku (co skutkowałoby wyłączeniem z kręgu spadkobierców i brakiem prawa do zachowku), czy jak osoba, której przysługuje prawo tylko w zakresie zachowku; czy pozbawienie spadkobiercy ustawowego zachowku jest możliwe tylko na zasadach ogólnych (przez wydziedziczenie z powodu przyczyn wymienionych w art. 1008 k.c.); czy testament negatywny jest zgodny z aktualnymi zasadami prawa spadkowego; jaka jest sytuacja prawna zstępnych wydziedziczonego, czy są oni spadkobiercami w odniesieniu do udziału spadkowego, który przypadłby wydziedziczonemu, gdyby nie doszło do wydziedziczenia; czy zstępny wydziedziczonego zstępnego posiada w takim przypadku prawo tylko do zachowku (art. 1011 k.c.), czy może dochodzi on do spadku jako spadkobierca ustawowy? Stanowisko wyrażone w uchwale jest co do zasady prawidłowe, jednak różnego rodzaju wątpliwości budzi sposób rozstrzygnięcie tej sprawy. Celem glosy jest więc pogłębiona analiza tezy i uzasadnienia uchwały Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2015 r.
Mots-clés :
prawo spadkowe, prawo cywilne, testament negatywny, wydziedziczenie, zachowek, art. 1011 k.c, dziedziczenieRéférences
Akty prawne Google Scholar
Dekret z dnia 8 października 1946 r. Prawo spadkowe (Dz.U. Nr 60, poz. 328 ze zm.). Google Scholar
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2026 r., poz. 795). Google Scholar
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2026 r., poz. 468, 473). Google Scholar
Orzecznictwo Google Scholar
Postanowienie SN z 13 czerwca 2001 r., sygn. akt II CKN 543/00, OSNC 2002, Nr 2, poz. 14. Google Scholar
Postanowienie SN z 25 czerwca 2003 r., sygn. akt III CKN 366/01, Legalis. Google Scholar
Postanowienie SN z 3 grudnia 2015 r., sygn. akt. III CZP 85/15, https://www.sn.pl/sites/orzecznictwo/orzeczenia3/iii%20czp%2085-15.pdf. Google Scholar
Postanowienie SN z 15 czerwca 2016 r., sygn. akt II CSK 529/16, niepubl. Google Scholar
Postanowienie SN z 28 sierpnia 2020 r., sygn. akt II CSK 57419, Legalis. Google Scholar
Uchwała SN z 28 maja 1971 r., sygn. akt III CZP 5/71, Lex nr 1669395. Google Scholar
Uchwała SN z 14 czerwca 1971 r., sygn. akt III CZP 24/71, OSNC 1972, Nr 2, poz. 23. Google Scholar
Uchwała SN z 10 kwietnia 1975 r., sygn. akt III CZP 14/75, OSNCP 1976, Nr 2, poz. 28. Google Scholar
Wyrok SA w Łodzi z 25 września 2014 r., sygn. akt I Aca 417/14, Legalis. Google Scholar
Wyrok SA w Poznaniu z 29 grudnia 2014 r., sygn. akt I ACa 572/14, Legalis. Google Scholar
Wyrok SN z 13 lutego 2004 r., sygn. akt II CK 444/02, OSP 2007, Nr 4, poz. 51. Google Scholar
Wyrok SN z 28 marca 2018 r., sygn. akt IV CNP 10/17, Legalis. Google Scholar
Literatura Google Scholar
Balwicka-Szczyrba M., Sylwestrzak A. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, 2024, Lex. Google Scholar
Gniewek E., Machnikowski P. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2021. Google Scholar
Gwiazdomorski J., Glosa do uchwały SN z 14.06.1971 r., III CZP 24/71, „Nowe Prawo” 1972, nr 10. Google Scholar
Gwiazdomorski J., Prawo spadkowe w zarysie, Warszawa 1985. Google Scholar
Kidyba A. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 4: Spadki, 2015, Lex. Google Scholar
Kordasiewicz B. (red.), Prawo spadkowe, seria: System Prawa Prywatnego, t. 10, Warszawa 2025. Google Scholar
Księżak P., Spadkowe prawo – skutki wydziedziczenia zstępnego w razie niepowołania spadkobierców – uprawnienie zstępnego wydziedziczonego do zachowku. Glosa do uchwały SN z dnia 3 grudnia 2015 r., III CZP 85/15, 2016, Lex. Google Scholar
Księżak P., Zachowek w polskim prawie spadkowym, Warszawa 2012. Google Scholar
Kubsik A., Zachowek zstępnego wydziedziczonego zstępnego oraz jego wysokość, „Rejent” 2012, nr 9. Google Scholar
Mularski K., Testament negatywny, „Państwo i Prawo” 2021, nr 10. Google Scholar
Niezbecka E., Skutki prawne testamentu negatywnego i wydziedziczenia, „Rejent” 1992, nr 7–8. Google Scholar
Paliwoda R., Skutki prawne wydziedziczenia w polskim prawie spadkowym, „Przegląd Sądowy” 2013, nr 10. Google Scholar
Pietrzykowski K. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz do art. 450–1088, t. 2, 2020, Lex. Google Scholar
Pogonowski M., Wydziedziczenie. Zarys problematyki, „Rejent” 2005, nr 4. Google Scholar
Rojek A., Wydziedziczenie i testament negatywny, „Przegląd Sądowy” 2006, nr 9. Google Scholar
Wolak G., O skutkach wydziedziczenia zstępnego spadkodawcy, „Nowy Przegląd Notarialny” 2015, nr 4. Google Scholar
Załucki M., Wydziedziczenie w prawie polskim na tle porównawczym, Warszawa 2010. Google Scholar
Źródła internetowe Google Scholar
Kowalski W., Wydziedziczenie wydziedziczeniu nierówne, https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/wydziedziczenie-wydziedziczeniu-nierowne,31678.html. Google Scholar
Testament negatywny – czym jest i jakie wywołuje skutki?, https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-testament-negatywny-czym-jest-i-jakie-wywoluje-skutki. Google Scholar
Zachowek nie dla wnuka, gdy jego matka była wydziedziczona, https://www.prawo.pl/prawo/zachowek-nie-dla-wnuka-uchwala-sn,493033.html. Google Scholar
