Wojenne świadczenia rzeczowe dla państwa na ziemiach polskich w latach 1944-1946

Marcin Konarski

Menedżerska Akademia Nauk Stosowanych w Warszawie
https://orcid.org/0000-0001-8791-884X


Abstract

Przedmiot badań dotyczy wojennych świadczeń rzeczowych dla państwa, których obowiązek dostawy został wprowadzony przez nowe władze państwowe na wyzwalanych spod okupacji niemieckiej ziemiach polskich. Obowiązek świadczeń spoczywał głównie na gospodarstwach rolnych i pracownikach rolnych na których administracja państwowa nałożyła pod groźbą odpowiedzialności karnej przymus dostaw różnych produktów żywnościowych na rzecz państwa w celu aprowizacji dużych ośrodków miejskich zmagających się z brakiem tych produktów pod koniec II wojny światowej i w pierwszych latach po jej zakończeniu. Celem badawczym niniejszego artykułu jest analiza struktury organizacyjnej aparatu administracyjnego zarządzającego akcją obowiązkowych dostaw oraz syntetyczna analiza najważniejszych regulacji prawnych odnoszących się do wojennych świadczeń rzeczowych we wskazanym okresie.


Parole chiave:

prawo administracyjne, ciężary publiczne, administracja żywności, świadczenia rzeczowe


Źródła archiwalne   Google Scholar

Archiwum Akt Nowych, zespół nr 196, Sprawy wymiarowe. Wnioski i korespondencja dotyczące wymiaru dostaw w ramach świadczeń rzeczowych, sygn. 1578.   Google Scholar

Archiwum Akt Nowych, zespół nr 196, Sprawy zwolnień od obowiązku dostaw świadczeń rzeczowych. Korespondencja, sygn. 1580.   Google Scholar

Archiwum Narodowe w Krakowie, zespół nr 665, Odezwa do ludności Generalnego [wydana przez Generalnego Gubernatora Franka w sprawie odstawiania przymusowych kontyngentów żywnościowych], sygn. 1608.   Google Scholar

Archiwum Państwowe w Białymstoku, zespół nr 71, Protokóły zamknięcia ksiąg obowiązkowych dostaw, zaległych świadczeń rzeczowych, sygn. 1756.   Google Scholar

Archiwum Państwowe w Lublinie, zespół nr 632, Obwieszczenie [o skazaniu na śmierć 9 rolników za niedostarczenie kontyngentów], sygn. 1118.   Google Scholar

Archiwum Państwowe w Lublinie, zespół nr 632, Ogłoszenie [w sprawie dostarczenia kontyngentu zbożowego], sygn. 1243.   Google Scholar

Archiwum Państwowe w Olsztynie, zespół nr 390, Protokoły przejęcia darów UNRRA, sygn. 211.   Google Scholar

Archiwum Państwowe w Radomiu, zespół nr 1193, Odezwa do rolników informująca o rozpoczęciu pracy przez mleczarnie i wzywająca do dostawy mleka, sygn. 90.   Google Scholar

Archiwum Państwowe w Rzeszowie, zespół nr 36, Instrukcje dotyczące obowiązkowych dostaw dla województwa dokonany przez Biuro Ekonomiczne PKWN, sygn. 1289.   Google Scholar

Archiwum Państwowe w Szczecinie, zespół nr 317, Rozporządzenia Wydziału dotyczące obowiązkowych dostaw, sygn. 3722.   Google Scholar

Archiwum Państwowe w Szczecinie, zespół nr 317, Dostawy UNRRA, sygn. 5483.   Google Scholar

Archiwum Państwowe w Szczecinie, zespół nr 317, Sprawozdanie ilościowe z dostaw UNRRA, sygn. 5506.   Google Scholar

Akty prawne   Google Scholar

Ustawa z dnia 30 marca 1939 r. o powszechnym obowiązku świadczeń rzeczowych (Dz.U. z 1939 r., Nr 30, poz. 200).   Google Scholar

Ustawa z dnia 15 sierpnia 1944 r. o tymczasowym trybie wydawania dekretów z mocą ustawy (Dz.U. z 1944 r., Nr 1, poz. 3).   Google Scholar

Ustawa z dnia 31 grudnia 1944 r. o powołaniu Rządu Tymczasowego Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1944 r., Nr 19, poz. 99).   Google Scholar

Ustawa z dnia 21 listopada 1967 roku o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 372).   Google Scholar

Dekret PKWN z dnia 18 sierpnia 1944 r. nakładający obowiązek dostaw zbóż i ziemniaków dla państwa (Dz.U. z 1944 r., Nr 3, poz. 9).   Google Scholar

Dekret PKWN z dnia 22 sierpnia 1944 r. o wojennych świadczeniach rzeczowych – obowiązkowych dostawach mięsa, mleka i siana dla państwa (Dz.U. z 1944 r., Nr 3, poz. 10).   Google Scholar

Dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1944 r., Nr 3, poz. 13).   Google Scholar

Dekret PKWN z dnia 23 września 1944 r. Kodeks karny Wojska Polskiego (t.j. Dz.U. z 1957 r., Nr 22, poz. 107).   Google Scholar

Dekret PKWN z dnia 30 października 1944 r. o ochronie Państwa (Dz.U. z 1944 r., Nr 10, poz. 50).   Google Scholar

Dekret PKWN z dnia 1 grudnia 1944 r. w przedmiocie podziału niektórych resortów utworzonych ustawą z dnia 21 lipca 1944 r. (Dz.U. z 1944 r., Nr 14, poz. 73).   Google Scholar

Dekret z dnia 16 listopada 1945 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa (Dz.U. z 1945 r., Nr 53, poz. 300).   Google Scholar

Dekret z dnia 29 września 1948 r. o zniesieniu Urzędu Aprowizacji (Dz.U. z 1948 r., Nr 48, poz. 360).   Google Scholar

Dekret z dnia 27 marca 1947 r. o zmianach organizacji i zakresie działania naczelnych władz administracyjnych (Dz.U. z 1947 r., Nr 131, poz. 130).   Google Scholar

Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postepowaniu przymusowym w administracji (Dz.U. Nr 36, poz. 342 ze zm).   Google Scholar

Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu karno-administracyjnym (Dz.U. Nr 38, poz. 365).   Google Scholar

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 sierpnia 1932 r. o sposobie przeprowadzenia rewizji osobistej w postępowaniu przymusowym w administracji (Dz.U. Nr 89, poz. 75).   Google Scholar

Rozporządzenie Ministrów: Spraw Wojskowych, Spraw Wewnętrznych, Spraw Zagranicznych, Skarbu, Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Rolnictwa i Reform Rolnych, Przemysłu i Handlu, Komunikacji, Opieki Społecznej oraz Poczt i Telegrafów z dnia 26 sierpnia 1939 r. w sprawie wykonania ustawy o powszechnym obowiązku świadczeń rzeczowych (Dz.U. z 1939 r., Nr 81, poz. 529).   Google Scholar

Rozporządzenie Przewodniczącego PKWN z dnia 27 listopada 1944 r. o premiowaniu dostaw obowiązkowych zbóż i ziemniaków w roku gospodarczym 1944/45 (Dz.U. z 1944 r., Nr 13, poz. 72).   Google Scholar

Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 stycznia 1945 r. o zakupie i sprzedaży nabiału przez zakłady mleczarskie (Dz.U. z 1945 r., Nr 5, poz. 19).   Google Scholar

Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 25 stycznia 1945 r. o ponadkontyngentowych dostawach ziemniaków i jęczmienia dla gorzelni w okresie zimy 1944/45 (Dz.U. z 1945 r., Nr 5, poz. 20).   Google Scholar

Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1945 r. o obowiązkowych dostawach jaj kurzych dla Państwa (Dz.U. z 1945 r., Nr 7, poz. 31).   Google Scholar

Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 27 lipca 1945 r. o zmianie rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1945 r. o obowiązkowych dostawach jaj kurzych dla Państwa (Dziennik Świadczeń Rzeczowych z 1945 r., Nr 19, poz. 51).   Google Scholar

Zarządzenie Przewodniczącego PKWN i Kierownika Resortu Obrony Narodowej z dnia 18 listopada 1944 r. o trybie wydawania zarządzeń w przedmiocie świadczeń rzeczowych (Dziennik Świadczeń Rzeczowych z 1944 r., Nr 1, poz. 1).   Google Scholar

Zarządzenie Szefa Biura Ekonomicznego PKWN z 1 grudnia 1944 roku wydanego w porozumieniu z Kierownikiem Resortu Administracji Publicznej w sprawie rozpowszechniania Dziennika Świadczeń Rzeczowych (Dziennik Świadczeń   Google Scholar

Rzeczowych z 1944 r., Nr 2, poz. 8).   Google Scholar

Zarządzenie Ministra Aprowizacji i Handlu z dnia 17 lutego 1945 r. w sprawie wykonania rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1945 r. o obowiązkowych dostawach jaj kurzych dla Państwa (Dziennik Świadczeń Rzeczowych   Google Scholar

z 1945 r., Nr 7, poz. 22).   Google Scholar

Zarządzenie Ministra Aprowizacji i Handlu z dnia 29 maja 1945 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej w sprawie zniesienia Urzędu Głównego Pełnomocnika Rządu Tymczasowego dla spraw wojennych świadczeń rzeczowych   Google Scholar

i przejęcia jego agend na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. Urz. Ministerstwa Aprowizacji i Handlu z dnia 25 czerwca 1945 r., Nr 4, poz. 18).   Google Scholar

Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Handlu z dnia 9 czerwca 1945 r. w sprawie organizacji wydziałów aprowizacji i handlu urzędów wojewódzkich i referatów aprowizacji i handlu starostw (Dz. Urz. Ministerstwa Aprowizacji i Handlu   Google Scholar

z dnia 25 czerwca 1945 r., Nr 4, poz. 17).   Google Scholar

Zarządzenie Ministrów Administracji Publicznej i Aprowizacji i Handlu z dnia 25 września 1945 r. w sprawie zniesienia powiatowych inspektoratów świadczeń rzeczowych (Dz. Urz. Ministerstwa Aprowizacji i Handlu z dnia 10 października   Google Scholar

r., Nr 11, poz. 56).   Google Scholar

Zarządzenie Ministra Aprowizacji i Handlu z dnia 17 lipca 1946 r., wydane w porozumieniu z Ministrem Ziem Odzyskanych w sprawie zaległości w obowiązkowych dostawach ziemiopłodów; zarządzenie Ministra Aprowizacji i Handlu w sprawie obliczenia i wyprowadzenia zaległości w obowiązkowych dostawach ziemiopłodów z roku gospodarczego 1945/46 (Dziennik Świadczeń Rzeczowych z 1946 r., Nr 10,   Google Scholar

poz. 35 i 36).   Google Scholar

Okólnik nr 20 Ministra Aprowizacji i Handlu z dnia 30 kwietnia 1945 r. w sprawie stosowania sankcji karnych w wypadkach niewykonania obowiązkowych dostaw dla Państwa (Dz. Urz. Ministerstwa Aprowizacji i Handlu z dnia 4 maja 1945 r., Nr 1, poz. 2).   Google Scholar

Okólnik nr 39 Ministra Aprowizacji i Handlu z 31 sierpnia 1945 r. w sprawie uzupełnienia okólnika Nr 20 z dnia 30 kwietnia 1945 r. o stosowaniu sankcji karnych w wypadkach niewykonania obowiązkowych dostaw dla Państwa (Dz. Urz. Ministerstwa Aprowizacji i Handlu z dnia 10 września 1945 r., Nr 10, poz. 50).   Google Scholar

Okólnik nr 54 Ministra Aprowizacji i Handlu z dnia 22 grudnia 1945 r. w sprawie sankcji karnych za niewykonanie obowiązku świadczeń rzeczowych (Dz. Urz. Ministerstwa Aprowizacji i Handlu z dnia 28 grudnia 1945 r., Nr 15, poz. 85).   Google Scholar

Literatura   Google Scholar

Biegeleisen L.W., Polityka gospodarczo-aprowizacyjna miast polskich (Warszawy i Lwowa), Prace Towarzystwa dla Polityki i Administracji Gospodarczej, Warszawa 1935.   Google Scholar

Grodek Z., Zaopatrzenie kartkowe w okresie Rządu Tymczasowego (31 grudnia 1944 – czerwiec 1945), „Przegląd Historyczny” 1969, nr 4(60).   Google Scholar

Jezierski A., Leszczyńska C., Historia gospodarcza Polski, Warszawa 2003.   Google Scholar

Jędruszczak H., Niektóre zagadnienia sytuacji gospodarczej Polski w latach 1945–1949, „Kwartalnik Historyczny” 1964, nr 2.   Google Scholar

Kalandyk Z., Główne kierunki działalności władz powiatowych i miejskich w Sandomierzu w latach 1944–1950, „Studia Iuridica Lublinensia” 2016, nr 3(25).   Google Scholar

Kaliński J., Handel wewnętrzny w Polsce w latach 1944–1946, „Przegląd Historyczny” 1968, nr 1(59).   Google Scholar

Kaliński J., Wpływ sytuacji rynkowej na warunki bytowe ludności: lipiec 1946 – grudzień 1948 r., „Kwartalnik Historyczny” 1969, nr 2.   Google Scholar

Kasznica S., Polskie prawo administracyjne. Pojęcia i instytucje zasadnicze, Poznań 1946.   Google Scholar

Kersten K., Skład najwyższych organów władz państwowych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (1944–1961), „Polska Ludowa. Materiały i Studia” 1964, t. 3.   Google Scholar

Kołodziejak Z., Wojna a wyżywienie. Wojenno-ekonomiczne aspekty rozwoju rolnictwa i gospodarki żywnościowej, Warszawa 1979.   Google Scholar

Konarski M., Rewolucyjny charakter ustroju Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, [w:] J. Puacz-Olszewska, T. Olejarz (red.), Współczesne problemy ekonomii, zarządzania i bezpieczeństwa, Rzeszów 2018.   Google Scholar

Konarski M., Constitutional public burdens as part of the defence economy, „Przegląd Prawno-Ekonomiczny” 2023, nr 2.   Google Scholar

Konarski M., Osobiste i rzeczowe ciężary wojenne w świetle prawodawstwa okresu insurekcji kościuszkowskiej 1794 roku, „Folia Iuridica Universitatis Wratislaviensis” 2020, nr 2(9).   Google Scholar

Konarski M., Zbrojny ruch oporu na tle przemian ustrojowych i społecznych w Polsce po zakończeniu okupacji niemieckiej, „Studia Prawnicze i Administracyjne” 2018, nr 2(24).   Google Scholar

Kościuszko M., Rekwizycje czy rabunek? Studium przypadku przywłaszczenia mienia przez Armię Czerwoną na przykładzie powiatu wrzesińskiego w 1945 r., „Historia Slavorum Occidentis” 2018, nr 1(16).   Google Scholar

Landau Z., Skrzeszewska B. (oprac.), Sprawozdania resortów PKWN, „Polska Ludowa. Materiały i Studia” 1965, t. 4.   Google Scholar

Markiewicz M., Konflikty społeczne wokół świadczeń rzeczowych w Polsce w latach 1944–1946: przykład Białostocczyzny, „Dzieje Najnowsze” 2004, nr 4(36).   Google Scholar

Okolski A., Wykład prawa administracyjnego oraz prawa administracyjnego obowiązującego w Królestwie Polskim, t. 3, Warszawa 1884.   Google Scholar

Pazgan M., Zagadnienia aprowizacji ludności województwa wrocławskiego z perspektywy starostwa kamiennnogórskiego w latach 1945–1947, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F” 2014, nr 1–2.   Google Scholar

Szalewska M., Ciężary i świadczenia publiczne, [w:] R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel (red.), Prawo administracyjne materialne, seria: System Prawa Administracyjnego, t. 7, Warszawa 2012.   Google Scholar


Pubblicato
2023-10-13

##plugins.themes.libcom.cytowania##

Konarski, M. (2023). Wojenne świadczenia rzeczowe dla państwa na ziemiach polskich w latach 1944-1946. Kortowski Przegląd Prawniczy, (3), 47–68. https://doi.org/10.31648/kpp.8374

Marcin Konarski 
Menedżerska Akademia Nauk Stosowanych w Warszawie
https://orcid.org/0000-0001-8791-884X