Onimy symboliczno-kulturowe jako wyznaczniki dyskursu pamięci, tożsamości i/lub mitologii powstańczej (na materiale wywiadów ze świadkami powstania warszawskiego)
Beata Duda
Uniwersytet Śląski w Katowicachhttps://orcid.org/0000-0002-1995-6489
Ewa Ficek
Uniwersytet Śląski w Katowicachhttps://orcid.org/0000-0002-0976-1944
Abstrakt
Przedmiotem artykułu jest charakterystyka wybranych nazw własnych występujących w relacjach wspomnieniowych świadków historii, a ściślej: onimów o dominującej funkcji symboliczno-kulturowej (pseudonimów, nazw formacji bojowych oraz obiektów objętej powstaniem Warszawy). Materiał badawczy stanowi ok. 3400 transkrypcji wywiadów z Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego. Teoretyczno-
-metodologiczne zaplecze rozważań to z kolei lingwistyka pamięci, lingwistyka korpusowa oraz onomastyka. Onimiczna warstwa badanych autonarracji, zasługująca na pogłębione analizy, choć pomijana dotąd w rozważaniach lingwistycznych skupionych na wywiadach z uczestnikami wydarzeń 1944 r., wpływa na budowanie zbiorowej tożsamości oraz pamięci o tych wydarzeniach. Służy też narracyjnemu uporządkowaniu formacyjnych, acz traumatycznych, doświadczeń i mitologizacji przeszłości. Wyodrębnione nazwy własne (rozpatrywane w konkretnych komunikatach i obrastające zróżnicowanymi konotacjami czy znaczeniami) bądź to stanowią deklarację postawy proaktywnej, a tym samym legitymizują działania powstańcze poprzez odniesienia do kanonicznych wzorców postaw patriotycznych i heroicznych występujących w historii, literaturze czy kulturze, bądź są wyrazem fascynacji wartościami i ideami o uniwersalnym charakterze, co potwierdza stanowisko samych nazywających/wspominających.
Słowa kluczowe:
relacje wspomnieniowe, lingwistyka pamięci, lingwistyka korpusowa, onomastyka, nazwy własneBibliografia
Assmann J. (2008): Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych. Przekład A. Kryczyńska-Pham. Wstęp i red. R. Traba. Warszawa. Google Scholar
Brzuska B. (2019): Antyk jako źródło wzorów wychowawczych i edukacyjnych w Polsce czasów rozbiorowych. „In Gremium” 13, s. 57–82. Google Scholar
Chlebda W. (2012): Pamięć ujęzykowiona. [W:] Tradycja dla współczesności. Ciągłość i zmiana. T. 6: Pamięć jako kategoria rzeczywistości kulturowej. Red. J. Adamowski, M. Wójcicka. Lublin, s. 109–119. Google Scholar
Ciesek-Ślizowska B., Sujkowska K., Wilczek W. (2024): Przyszłość w odpamiętywaniu przeszłości – aktualizacje przyszłości w opowieściach świadków historii (na materiale Archiwum Historii Mówionej). „Stylistyka” 34, s. 303–325. Google Scholar
Czachur W. (2018): Lingwistyka pamięci. Założenia, zakres badań i metody analizy. [W:] Pamięć w ujęciu lingwistycznym. Zagadnienia teoretyczne i metodyczne. Red. W. Czachur. Warszawa, s. 7–55. Google Scholar
Dawidejt-Drobek E. (2015): Nazwy ulic w Nysie w kontekście pamięci kulturowej. Opole. Google Scholar
Duda B., Ficek E. (2024a): Afektywny wymiar powstańczej narracji wspomnieniowej (na przykładzie leksykalnych manifestacji radości w wywiadach z Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego). „Heteroglossia – Studia kulturoznawczo-filologiczne” 16, s. 35–49. Google Scholar
Duda B., Ficek E. (2024b): Idee i wartości w dyskursie wspomnieniowym powstańców warszawskich (na materiale wywiadów z Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego). „LingVaria” 2(38), s. 79–90. Google Scholar
Duda B., Ficek E. (2025a): Językowe obrazowanie strachu w relacjach wspomnieniowych z Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego (na przykładzie wybranych kolokacji nominalnych i werbo-nominalnych). „Postscriptum Polonistyczne” 1(35), s. 1–17. Google Scholar
Duda B., Ficek E. (2025b): Leksykalne środki wartościujące i ich tekstowo-podmiotowe uwarunkowania w dyskursie wspomnieniowym powstańców warszawskich (na wybranych przykładach z Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego). „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza” 1(32), s. 9–26. Google Scholar
Duda B., Przyklenk J. (2024): „Myśmy byli przesyceni tą historią, którą nam przekazywano…” Między językiem perswazji wojennej a językiem narracji wspomnieniowej – miejsca wspólne. „Stylistyka” 34, s. 283–301. Google Scholar
Engelgard J. (2023): Roman Bratny i portrety pokolenia Kolumbów. [W:] Z głębokości. Prace ofiarowane ks. prof. dr. hab. Henrykowi Skorowskiemu. Red. J. Gmitruk, T. Skoczek, ks. J. Zając. Warszawa, s. 81–106. Google Scholar
Fabiszak M., Brzezińska A.W. (2020): Konflikt pamięci czy konflikt władzy? Strategie językowe w dyskusji nad zmianą nazwy ulicy w Poznaniu. „tekst i dyskurs – text und diskurs” 13, s. 81–99. Google Scholar
Gocół D. (2023): Historia mówiona: geneza, rozwój, koncepcje. Lublin. Google Scholar
Górny H. (2013): Nazwy własne w piśmiennictwie pamiętnikarskim XIX wieku. Perspektywa funkcjonalno-tekstologiczna. Kraków. Google Scholar
Kosyl C. (1980): W kręgu pseudonimów konspiracyjnych (1939–1945). „Przegląd Humanistyczny” 6, s. 101–117. Google Scholar
Machálek T. (2014): KonText – Corpus Query Interface. Praga. Google Scholar
Matusiak-Kempa I. (2022): Nazwiska Polaków jako tekst kultury i źródło badań nad wspólnotową autonarracją. „Onomastica” 66, s. 51–64. Google Scholar
Mrózek R. (2016): Kontynuacyjno-innowacyjna aktualizacja zadań onomastyki. „Onomastica” 60, s. 27–35. Google Scholar
Napiórkowski M. (2016): Powstanie umarłych. Historia pamięci 1944–2014. Warszawa. Google Scholar
Neumann B. (2008): The Literary Representation of Memory. [W:] Cultural Memory Studies. An International and Interdisciplinary Handbook. Red. A. Erll, A. Nünning, S.B. Young. Berlin–New York. Google Scholar
Niderla A. (2014): Historia mówiona jako metoda badawcza. [W:] Historia mówiona w świetle nauk humanistycznych i społecznych. Red. S. Niebrzegowska-Bartmińska, J. Szadura, M. Szumiło. Lublin, s. 25–60. Google Scholar
Ricoeur P. (1991): L’identité narrative. „Revue des Sciences Humaines” 221, s. 35–47. Google Scholar
Rutkowski M. (2010): Problem funkcji nazw własnych w onomastyce. Przegląd stanowisk. „Conversatoria Linguistica” 4, s. 54–65. Google Scholar
Rutkowski M. (2023): Onomastyka otwarta. Współczesne kierunki rozwoju polskich badań nad nazwami własnymi. „LingVaria” 1(35), s. 215–224. Google Scholar
Rutkowski M. (2024): Polska toponimia miejska jako banalny kanon kultury. „Onomastica” 68, s. 29–41. Google Scholar
Rutkowski M., Skowronek K. (2019): The Onomastic Discourse Analysis. „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio FF” 1, s. 47–60. Google Scholar
Rutkowski M., Skowronek K. (2020): Onomastyczna analiza dyskursu. Kraków. Google Scholar
Saryusz-Wolska M., Traba R. (red.). Współpr. Kalicka J. (2014): Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci. Warszawa. Google Scholar
Szacka B. (2006): Czas przeszły – pamięć – mit. Warszawa. Google Scholar
Schmidt J. (1992): Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Przekład B. Sęk. Katowice. Google Scholar
Świderska-Włodarczyk U. (2022): Wzorzec osobowy oficera II Rzeczypospolitej. „Echa Przeszłości” 1, s. 113–126. Google Scholar
Tabaszewska J. (2013): Od literatury jako medium pamięci do poetyki pamięci. Kategoria pamięci kulturowej w badaniach nad literaturą. „Pamiętnik Literacki” 4, s. 53–72. Google Scholar
Warnke I.H., Spitzmüller J. (2009): Wielopoziomowa lingwistyczna analiza dyskursu – DIMEAN. „tekst i dyskurs – text und diskurs” 2, s. 123–147. Google Scholar
Zamojski A. (2020): Europa jako byt kulturowy. „Polonia Journal” 11, s. 29–40. Google Scholar
Zawodzińska-Bukowiec K. (2014): Pseudonim polski od czasów najdawniejszych do dziś. Kraków. Google Scholar
