Leksyka kulinarna Krajny – ciągłość i zmiana
Krzysztof Kołatka
Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczyhttps://orcid.org/0000-0003-3709-5587
Abstrakt
Kulinaria jawią się jako jedno z najliczniejszych i najbardziej heterogenicznych pól tematycznych na gruncie polskiej leksyki. Ów stan rzeczy dobrze ilustruje również polszczyzna ludowa. Wyjątku nie stanowią tu gwary Krajny, regionu położonego w północno-zachodniej Polsce. Celem artykułu, będącego pokłosiem eksploracji terenowych, przeprowadzonych we wrześniu i październiku 2024 r. w ponad stu krajeńskich miejscowościach z udziałem 120 informatorów, jest socjolingwistyczna analiza wybranego słownictwa związanego z pożywieniem, koncentrująca się w głównej mierze na takich zagadnieniach, jak: czynna i bierna znajomość kulinaryzmów gwarowej proweniencji oraz zróżnicowanie pokoleniowe leksyki kulinarnej. Przedmiot rozważań stanowi 50 – w głównej mierze dyferencyjnych – jednostek wyekscerpowanych z (popularno)naukowych i amatorskich opracowań leksykograficznych, atlasów gwarowych, a także regionalnych książek kucharskich, rejestrujących leksykalne bogactwo mowy Krajniaków. Wyniki podjętych dociekań potwierdzają sukcesywne wycofywanie się słownictwa gwarowego, wykazując, że: 1) średnia ogólna znajomość badanej leksyki wynosi jedynie 31% (czynna – 12%, bierna – 19%); 2) dominującą klasę stanowią leksemy niskofrekwencyjne [f < 30%] i nieznane [f = 0] (60%); 3) średnia ogólna (i czynna) znajomość opisywanych kulinaryzmów ściśle koreluje z wiekiem informatorów (im starszy respondent, tym lepsza znajomość): I grupa: 15% (4%), II grupa: 24,7% (9,7%), III grupa: 38,9% (15,9%), IV grupa: 45,9% (20,3%); 5) tylko 26% leksemów zaklasyfikować można jako leksykę wspólną zarówno dla wszystkich grup wiekowych, jak i przedstawicieli wszystkich podregionów; 6) regres omawianego słownictwa warunkują dwa niezwykle dynamiczne zjawiska: wpływ języka ogólnopolskiego na język mieszkańców wsi oraz przeobrażenia na gruncie wiejskiej kultury kulinarnej.
Słowa kluczowe:
język mieszkańców wsi, słownictwo gwarowe, żywotność leksyki kulinarnej, Krajna, gwary krajeńskieBibliografia
Batko-Tokarz B. (2019): Tematyczny podział słownictwa współczesnego języka polskiego. Teoria, praktyka, leksykografia. Kraków. Google Scholar
Batko-Tokarz B. (2021): Czego o jedzeniu i kulinariach dowiadujemy się z tematycznych klasyfikacji słownictwa. [W:] Polskie kulinaria. Aspekty historycznojęzykowe, regionalne i kulturowe. Red. R. Przybylska, D. Ochmann. Kraków, s. 11–35. Google Scholar
Kołatka K. (2020): Tożsamość regionalna mieszkańców Krajny. Studium językowo-kulturowe. Bydgoszcz. Google Scholar
Kołatka K. (2022a): Ańtop, ćrulki i wintbojtel, czyli o krajeńskich germanizmach kulinarnych. „Prace Filologiczne” 77, s. 145–165. Google Scholar
Kołatka K. (2022b): Cło młożna znoliść w krajińścij grołpie, czyli o nazwach zup w gwarach Krajny. [W:] Polszczyzna w różnych jej aspektach. Język polski dawniej i dziś. Red. A.S. Dyszak, A. Paluszak-Bronka. Bydgoszcz, s. 105–124. Google Scholar
Kołatka K. (2023): Chłop je mięso, kiedy kura chora albo on chory, czyli o ludowej wegekuchni w świetle krajeńskiej leksyki. „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN” 71, s. 63–84. Google Scholar
Kołatka K. (2024a): Kaszka fraszka, jarzyna perzyna, chleb trawa, mięso potrawa, czyli o nazwach produktów i dań mięsnych w gwarach Krajny. [W:] Miasto. Przestrzeń zróżnicowana językowo, kulturowo i społecznie. T. 9. Red. M. Święcicka, M. Peplińska. Bydgoszcz, s. 105–120. Google Scholar
Kołatka K. (2024b): Z badań nad słownictwem kulinarnym Krajny – eintopf. „LingVaria” XIX(2), s. 237–251. Google Scholar
Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy
https://orcid.org/0000-0003-3709-5587
