Dwurodzajowość rzeczowników męskoosobowych w świetle danych z NKJP i KWJP (na wybranych przykładach)
Małgorzata Szatkowska
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie UWMhttps://orcid.org/0000-0003-2014-1401
Abstrakt
Celem artykułu jest weryfikacja istnienia w uzusie zjawiska wielorodzajowości rzeczowników, przejawiającej się w dwojakiej łączliwości: charakterystycznej dla rodzaju męskoosobowego (M1) i męskozwierzęcego (M2). Podstawę metodologiczną opisu stanowi publikacja Piotra Wojdaka (2013). Badacz przedstawia słownik apelatywnych jednostek wielorodzajowych, z którego na potrzeby niniejszego studium wybrano 32 leksemy. Za wyznaczniki rodzaju uznano właściwości składniowe w bierniku oraz mianowniku liczby mnogiej (acc pl i nom pl). Analiza częstotliwości wystąpień danych form w Narodowym Korpusie Języka Polskiego (NKJP) oraz w Korpusie Współczesnego Języka Polskiego (KWJP) pozwoliła na sformułowanie wniosków dotyczących łączliwości rodzajowej w uzusie współczesnej polszczyzny. Przywołane przykłady potwierdzają istnienie opisywanego zjawiska zgodnie z założeniami przyjętymi w monografii Wojdaka. Pozwalają również określić tendencje użytkowników do wyboru jednego z wariantów składniowych. Istotnym elementem artykułu jest również omówienie trudności napotkanych podczas kwerendy korpusowej. Podjęta praca nie wyczerpuje opisywanego zagadnienia – dalszymi studiami korpusowymi należy objąć cały obszar wahań rodzajowych, by w pełni opisać funkcjonowanie tych leksemów rzeczownikowych we współczesnej polszczyźnie.
Słowa kluczowe:
wielorodzajowość rzeczownika, rzeczowniki męskoosobowe, rzeczowniki niemęskoosobowe, Narodowy Korpus Języka Polskiego, Korpus Współczesnego Języka PolskiegoBibliografia
Bańko M. (2002): Wykłady z polskiej fleksji. Rozdz. 9. Warszawa. Google Scholar
Bobrowski I. (2006): Jeszcze o rodzaju gramatycznym rzeczownika. „Polonica” 26–27, s. 231–244. Google Scholar
Bogusławski A. (2007): Przyjacioły jak sokoły. Rzecz o tym, jak Polacy bawią się fleksją. [W:] Preteksty – teksty – konteksty. Kielce, s. 281–290. Google Scholar
Jadacka H. (2007): Kultura języka polskiego. Fleksja, słowotwórstwo, składnia. Warszawa. Google Scholar
Kieraś W., Marciniak M., Łaziński M., Woliński M., Bojałkowska K., Eźlakowski W., Kobyliński Ł, Komosińska D., Krasnowska-Kieraś K., Rudolf M., Tomaszewska A., Wołoszyn J., Zawadzka-Paluektau N. (2025): Korpus Współczesnego Języka Polskiego. Dekada 2011–2020. „Język Polski” CV, z. 2, s. 5–20. Korpus online: https://kwjp.ipipan.waw.pl/query_corpus/21/, dostęp: 12.12.2025–12.02.2026. KWJP Google Scholar
Kosek I. (2010): Z problemu opisu tzw. form deprecjatywnych. „Prace Językoznawcze” XII, s. 105–114. Google Scholar
Laskowski R. (1998): Zagadnienia ogólne morfologii; Kategorie morfologiczne języka polskiego – charakterystyka funkcjonalna. [W:] Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia. Wyd. drugie, zmienione. Red. R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel. Warszawa, s. 27–86, 151–224. Google Scholar
Łaziński M. (2006): O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajowo-płciowa. Warszawa. Google Scholar
Przepiórkowski A., Bańko M., Górski R.L., Lewandowska-Tomaszczyk B. (red.) (2012): Narodowy Korpus Języka Polskiego. Warszawa. Korpus online: https://nkjp.pl/, dostęp: 12.12.2025–12.02.2026. NKJP Google Scholar
Saloni Z. (1976): Kategoria rodzaju we współczesnym języku polskim. [W:] Kategorie gramatyczne grup imiennych w języku polskim. Red. R. Laskowski. Wrocław, s. 43–78. Google Scholar
Saloni Z. (1988): O tzw. formach nieosobowych [rzeczowników] męskoosobowych we współczesnej polszczyźnie. „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego” z. 41, s. 155–166. Google Scholar
Skowrońska D.A. (2011a): Formy mianownika liczby mnogiej rzeczowników męskoosobowych i ich uwikłania składniowe we współczesnej polszczyźnie. Olsztyn. [Niepublikowana rozprawa doktorska]. Google Scholar
Skowrońska D.A. (2011b): Konstrukcje hybrydalne typu stare profesory wiedzieli, młode doktory pytali w języku polskim. „Język Polski” 91, z. 4, s. 284–193. Google Scholar
Szałkiewicz Ł. (2010): Chamy posły i zuchy doktory – głos w sprawie deprecjatywności. „LingVaria” nr 1(9), s. 219–232, http://www.lingvaria.polonistyka.uj.edu.pl/documents/5768825/9202430e-a2d8-4a7a-9c98-637c7a53c348. Google Scholar
Wojdak P. (2013): Wielorodzajowość wśród rzeczowników współczesnej polszczyzny. Szczecin. Google Scholar
Wielki słownik języka polskiego PAN. Red. P. Żmigrodzki, https://wsjp.pl/, dostęp: 12.02.2026. WSJP Google Scholar
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie UWM
https://orcid.org/0000-0003-2014-1401
