Konceptualizacje jąkania na materiale wywiadów z osobami jąkającymi się
Katarzyna Wyrwas
Uniwersytet Śląski w Katowicachhttps://orcid.org/0000-0002-2731-5761
Katarzyna Węsierska
Uniwersytet Śląski w Katowicachhttps://orcid.org/0000-0001-6378-9350
Mikołaj Zarzycki
Bangor University, United Kingdomhttps://orcid.org/0000-0002-8357-563X
Abstrakt
W artykule przeanalizowano korpus pogłębionych, częściowo ustrukturyzowanych wywiadów z 20 dorosłymi osobami jąkającymi się. Analiza wykazała, że jąkanie w narracjach uczestników badania konceptualizowane jest jako: temat zakazany / tabu, odstępstwo od normy, problem / utrudnienie / przeszkoda, choroba, walka / wróg, ból, strach, wstyd, izolacja / wykluczenie społeczne, brak wolności i źródło agresji. Każda z tych kategorii odzwierciedla konkretne doświadczenia osób jąkających się – od trudności w komunikacji i psychicznego dyskomfortu, przez poczucie stygmatyzacji oraz konieczność ukrywania niepłynności, aż po doświadczanie wykluczenia społecznego, zamknięcia w sobie czy przemocy ze strony otoczenia. Wyniki pokazują, że język używany w opisie jąkania często wzmacnia negatywne postrzeganie tego zjawiska, utrwala poczucie ograniczeń i izolacji, a także kształtuje strategie radzenia sobie z niepłynnością mowy. Badanie podkreśla, że w analizach lingwistycznych i logopedycznych należy uwzględniać rolę języka w kształtowaniu doświadczeń, samooceny i interakcji społecznych; dlatego niezwykle istotne jest uwzględnianie perspektywy osób jąkających się.
Słowa kluczowe:
konceptualizacja, lingwistyka kognitywna, metafora, jąkanie, stygmatyzacjaBibliografia
Bartmiński J. (2007): Językowe podstawy obrazu świata. Lublin. Google Scholar
Braun V., Clarke V. (2006): Using thematic analysis in psychology. „Qualitative Research Google Scholar
in Psychology” 3(2), s. 77–101, https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa Google Scholar
Bruner J.S. (2004): Life as narrative. „Social Research” 71(3), s. 691–711, https://ewasteschools. Google Scholar
pbworks.com/f/Bruner_J_LifeAsNarrative.pdf Google Scholar
Campbell P., Constantino C.D., Simpson S. (red.) (2019): Stammering pride and prejudice: Google Scholar
Difference not defect. Havant. Google Scholar
Constantino C.D. (2018): What can stutterers learn from the neurodiversity movement? „Seminars Google Scholar
in Speech and Language” 39(4), s. 382–396, https://doi.org/10.1055/s-0038-1667166 Google Scholar
Constantino C.D., Campbell P., Simpson S. (2022): Stuttering and the social model. „Journal Google Scholar
of Communication Disorders” 96, s. 1–11, https://doi.org/10.1016/j.jcomdis.2022.106200 Google Scholar
Evans J., Williams R. (2015): Stuttering in film media-investigation of a stereotype. „Procedia – Google Scholar
Social and Behavioral Sciences” 193, https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.03.310 Google Scholar
Gerlach-Houck H., Constantino C.D. (2022): Interrupting ableism in stuttering therapy and Google Scholar
research: Practical suggestions. „Perspectives of the ASHA Special Interest Groups” 7(2), Google Scholar
s. 357–374, https://doi.org/10.1044/2021_PERSP-21-0010 Google Scholar
Iverach L., Rapee R.M. (2014): Social anxiety disorder and stuttering: Current status and Google Scholar
future directions. „Journal of Fluency Disorders” 40, s. 79–82, https://doi.org/10.1016/j. Google Scholar
jfludis.2013.08.003 Google Scholar
Kövecses Z. (2010): Metaphor: A Practical Introduction. Oxford. Google Scholar
Labov W., Waletzky J. (1997): Narrative analysis: Oral versions of personal experience. Google Scholar
„Journal of Narrative & Life History” 7(1–4), s. 3–38, https://doi.org/10.1075/jnlh.7.02nar Google Scholar
Lakoff G., Johnson M. (2020): Metafory w naszym życiu. Przekład i wstęp T.P. Krzeszowski. Google Scholar
Warszawa. Google Scholar
O’Dwyer M., Walsh I.P., Leahy M.M. (2018): The Role of Narratives in the Development Google Scholar
of Stuttering as a Problem. „American Journal of Speech-Language Pathology” 27(3S), Google Scholar
s. 1164–1179, https://doi.org/10.1044/2018_AJSLP-ODC11-17-0207 Google Scholar
Pakura M., Szymczakowska J., Węsierska K. (2024): Czas na zmianę podejścia do jąkania. Google Scholar
„Prace Językoznawcze” XXVI/4, s. 53–67, https://doi.org/10.31648/pj.10587 Google Scholar
Peisert M. (2004): Formy i funkcje agresji werbalnej. Próba typologii. Wrocław. Google Scholar
Riessman C.K. (2008): Narrative Methods for the Human Sciences. Thousand Oaks. Google Scholar
Saputa K., Tomaszewska A., Zawadzka-Paluektau N., Kieraś W., Kobyliński Ł. (2023): Google Scholar
Korpusomat.eu: A multilingual platform for building and analysing linguistic corpora. Google Scholar
[W:] Computational Science – ICCS 2023. 23rd International Conference, Prague, Google Scholar
Czech Republic, July 3–5, 2023, Proceedings, Part II, number 14074 in Lecture Notes in Google Scholar
Computer Science. Red. J. Mikyška, C. de Mulatier, M. Paszynski, V.V. Krzhizhanovskaya, Google Scholar
J.J. Dongarra, P.M.A Sloot. Cham, s. 230–237, https://nlp.ipipan.waw.pl/Bib/sap:etal:23:iccs. Google Scholar
pdf Google Scholar
Sisskin V. (2022): Disfluency-affirming therapy for young people who stutter: Unpacking Google Scholar
ableism in the therapy room. „Language, Speech, and Hearing Services in Schools” 54(1), Google Scholar
s. 114–119, https://doi.org/10.1044/2022_LSHSS-22-000 Google Scholar
Sontag S. (2016): Choroba jako metafora. AIDS i jego metafory. Przekład J. Anders. Kraków. Google Scholar
Szwed R. (2000–2001): „Obcy” w perspektywie socjologicznej. „Roczniki Nauk Społecznych” Google Scholar
27–29(1), s. 219–239. Google Scholar
Tarkowski Z. (2025): Jąkanie psychogenne. Warszawa. Google Scholar
Wesierska M., Świsłocka N., Węsierska K., Boyle M.P. (2025): Polish adaptation of the Self- Google Scholar
Stigma of Stuttering Scale: Scale development and analysis. „Journal of Fluency Disorders” Google Scholar
106138, https://doi.org/10.1016/j.jfludis.2025.106138 Google Scholar
Węsierska K., Wyrwas K., Zarzycki M. (2025): Stuttering narratives in Poland: A qualitative Google Scholar
study exploring the consequences of stigmatization and ableism on adult life Google Scholar
experiences. „Journal of Communication Disorders” 106581, https://doi.org/10.1016/j. Google Scholar
jcomdis.2025.106581 Google Scholar
Węsierska K., Yaruss J.S., Kosacka K., Kowalczyk Ł., Boroń A. (2023): The experience of Polish Google Scholar
individuals who stutter based on the OASES outcomes. „Journal of Fluency Disorders” 77, Google Scholar
105991, https://doi.org/10.1016/j.jfludis.2023.105991 Google Scholar
Woźniak T. (2020): Przegląd metod kształtowania płynności mowy u osób jąkających się. Google Scholar
„Nowa Audiofonologia” 5(2), 18–23, https://doi.org/10.17431/896977 Google Scholar
Wyrwas K. (2014): Opowiadania potoczne w świetle genologii lingwistycznej. Katowice, https:// Google Scholar
rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/4116/1/Wyrwas_Opowiadania_potoczne_w_swietle. Google Scholar
pdf Google Scholar
