Tłumaczenie świadectwem żywotności i impulsem dla rozwoju języków kolateralnych? O regionalnych przekładach klasyki literatury dziecięcej
Аннотация
W artykule zajmuję się kwestią tworzenia i odbioru przekładów literackich jako praktyki językowej, stanowiącej świadectwo żywotności języka kolateralnego i impuls do jego rozwoju. Nawiązuję przy tym do tezy Nicole Dołowy-Rybińskiej (2024) o ukrytej wielojęzyczności Polski. Tezę tę zdaje się potwierdzać sytuacja na rynku wydawniczym, na którym w ostatnich latach można zaobserwować wyróżniającą się grupę przekładów literatury dziecięcej dokonywanych na języki kolateralne. W artykule przedstawiam przegląd tego rodzaju przekładów, analizuję motywacje i role tłumaczy na podstawie paratekstów edytorsko-translatorskich oraz omawiam wyniki analizy w kontekście badań nad literaturą dziecięcą. Okazuje się, że regionalne przekłady klasyki literatury dziecięcej kierowane są i do odbiorców dziecięcych, i dorosłych; użytkowników języków kolateralnych, jak i osób spoza tego kręgu. Parateksty wskazują, że motywacje tłumaczy mają charakter zarówno osobisty, jak i wspólnotowy, związany głównie z dążeniem do ożywienia i dalszej transmisji danego lektu oraz zademonstrowania jego wydolności w sferze literatury pięknej; uwidaczniają także różnorodność ról pełnionych przez tłumaczy. Wśród przyczyn wyboru klasyki literatury dziecięcej jako materiału przekładowego można wymienić aspekt prestiżu, peryferyjny status literatury dziecięcej, kontekst powrotu do lektur dzieciństwa poprzez język przodków, implikacje dydaktyczne i większe prawdopodobieństwo pozyskania odbiorcy.
Ключевые слова:
języki kolateralne, języki zagrożone, przekład jako praktyka językowa, literatura dziecięca, przekłady regionalne, rola tłumaczaБиблиографические ссылки
Białek E., Michułka D., Browarny W. (2023): Wstęp. [W:] Młody Śląsk. Dzieci, młodzież i literatura regionu. Red. E. Białek, D. Michułka, W. Browarny. Wrocław, s. 7–11. Google Scholar
Cieślikowski J. (1975): Literatura i podkultura dziecięca. Wrocław. Google Scholar
Crystal D. (2010): The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge. Google Scholar
Czesak A. (2008): Kajko i Kokosz po śląsku – szpas na serio. [W:] Między oryginałem a przekładem. Red. M. Filipowicz-Rudek, J. Konieczna-Twardzikowa. Kraków, s. 149–158. Google Scholar
Czesak A. (2009): Biblia po śląsku i podhalańsku — fakty i kontrowersje. [W:] Polszczyzna biblijna – między tradycją a współczesnością. T. II. Red. S. Koziara, W. Przyczyna. Tarnów, s. 145–157. Google Scholar
Czesak A. (2023): Stylistyka górnośląskich tłumaczeń ksiąg mądrościowych Starego Testamentu. „Clavibus Unitis” 12(2), s. 127–132. Google Scholar
Czajka M. (2023): Śląska wersja „Hobbita” J.R.R. Tolkiena! Przeczytaj fragment historii przygód Bilba, cwergōw i innych bohaterów Śródziemia. „Katowice Nasze Miasto”, https://katowice.naszemiasto.pl/slaska-wersja-hobbita-j-r-r-tolkiena-przeczytaj-fragment/ar/c13-9215245, dostęp: 01.10.2025. Google Scholar
Darquennes J., Vandenbussche W. (2015): The standardisation of minority languages – introductory remarks. „Sociolinguistica” 30, s. 1–16. Google Scholar
Dollerup C. (1995): Translation as imposition vs translation as requisition. [W:] Translation as Intercultural Communication. Red. M. Snell-Hornby, Z. Jettmarová, K. Kaindl. Amsterdam–Philadelphia, s. 45–56. Google Scholar
Even-Zohar I. (2009): Miejsce literatury tłumaczonej w polisystemie literackim. Przekład M. Heydel. [W:] Współczesne teorie przekładu. Antologia. Red. P. Bukowski, M. Heydel. Kraków, s. 197–203. Google Scholar
Jaroszewicz H. (2021/2022): Ortografie współczesnego piśmiennictwa śląskojęzycznego. „Slavia Occidentalis” 78/79, s. 61–77. Google Scholar
Kalinowski D. (red.) (2015): Tłumaczenia z kaszubskiego. Osoby, techniki i perspektywy. Gdańsk–Wejherowo. Google Scholar
Kamiński R. (red.) (2012): Tłumaczenia na język kaszubski. Osiągnięcia, metody, cele. Gdańsk–Wejherowo. Google Scholar
Kapłon C. (2019): Mimo że nie jestem czystym Mazurem, to identyfikuję się z ich kulturą. „Życie Olsztyna”, https://www.zycieolsztyna.pl/artykul/18,mimo-ze-nie-jestem-czystymmazurem-to-identyfikuje-sie-z-ich-kultura, dostęp: 01.10.2025. Google Scholar
Karpíšek V. (2024): Dětská literatura v podlaštině: důležitost a přístupy. [W:] Gwary wobec wyzwań współczesności. Red. T. Jastremska, D.K. Rembiszewska. Lwów–Warszawa, s. 389–406. Google Scholar
Kulik G. (2019): Niedźwiodek Puch. „Grzegorz Kulik. Ôficjalno strōna”, https://grzegorzkulik.pl/ksionzki/niedzwiodek-puch/, dostęp: 01.10.2025. Google Scholar
Lasota-Krawczyk J. (2023): Kubuś Puchatek w gwarze wielkopolskiej? Poznajcie „Dómek Szpeniolka”. „RMF24”, https://www.rmf24.pl/regiony/poznan/news-kubus-puchatek-w-gwarze-wielkopolskiej-poznajcie-domek-szpen,nId,7158620#crp_state=1, dostęp 01.10.2025. Google Scholar
Lewaszkiewicz T. (2017): Przekłady biblijne na słowiańskie mikrojęzyki literackie. „Język. Religia. Tożsamość” 1(15), s. 145–162. Google Scholar
Makurat-Snuzik H. (2019a): Dlaczego tłumaczy się literaturę piękną na regionalny język kaszubski? „Przekłady Literatur Słowiańskich” 9(2), s. 119–132. Google Scholar
Makurat-Snuzik H. (2019b): Problemy przekładu na język zdominowany. Obcość w tłumaczeniu rozpatrywana w kontekście nierównej pozycji języka wyjściowego i docelowego. Na przykładzie translacji dzieł literatur słowiańskich na język kaszubski. Gdańsk. Google Scholar
Makurat-Snuzik H. (2024): Hybrydowa natura przekładu jako droga wzbogacenia zasobów językowych i stymulowania rozwoju mikrojęzyków. Na przykładach tłumaczeń na język kaszubski i śląski. „Przekładaniec” 49, s. 52–75. Google Scholar
Maksymiuk J. (2024): Pisownia i gramatyka języka podlaskiego. Białystok. Google Scholar
Małecka-Nowak N. (2019): Architekt słowa. „Lem.fm”, https://www.lem.fm/architekt-slowa, dostęp: 28.01.2026. Google Scholar
Mętrak M. et al. (2019): Małą łyżką smakuje dłużej. Dyskusja językowo-literacka. „Zeszyty Łużyckie” 53, s. 153–180. Google Scholar
Mętrak M., Bandur M., Szatkowski P. (2024): Beloved books and contested standards: translations of ‘The Little Prince’ into selected collateral languages of Poland. „Journal of Multilingual and Multiculutral Development” 46/3, s. 553–565. Google Scholar
[Media Rodzina] (n.d.): Misiu Szpeniolek. „Media Rodzina”, https://www.mediarodzina.pl/produkt/misiuszpeniolek, dostęp: 01.10.2025. Google Scholar
Miszta A. (2023): Śląski świat przedstawiony, czyli klasyka literatury dziecięcej napisana po śląsku. „Kubuś Puchatek” A.A. Milne’a („Niedźwiodek Puch”). „Rozprawy Komisji Językowej” 71, s. 85–99. Google Scholar
Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań (2021): Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna i ekonomiczna ludności Polski w świetle wyników NSP 2021, https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/6/2/1/ludnosc._stan_i_struktura_demograficzno-spoleczna_w_swietle_wynikow_nsp_2021_2_2.pdf, dostęp: 27.01.2026. Google Scholar
Ossowski P. (2022): Mały Książę po kurpiowsku. „Tygodnik Ostrołęcki”, https://to.com.pl/maly-ksiaze-po-kurpiowsku-to-najnowsze-wydawnictwo-zwiazku-kurpiow-promocja-ksiazki-juz-20122022-zdjecia/ar/c13-17124269, dostęp 01.10.2025. Google Scholar
Pachelska K. (2024): „Kubuś Puchatek” w gwarze cieszyńskiej to „Kubuś Kwap”. Książkę przełożył Tomasz Sochacki. „Ślązag”, https://www.slazag.pl/kubus-puchatek-w-gwarze-cieszynskiej-to-kubus-kwap-ukazala-sie-ksiazka-przelozona-przez-tomasza-sochackiego, dostęp 01.10.2025. Google Scholar
[PAP] (2020): Komiks „Kajko i Kokosz – Szkoła latania” przetłumaczony na gwarę poznańską. „Portal Samorządowy”, https://www.portalsamorzadowy.pl/polityka-i-spoleczenstwo/komiks-kajko-i-kokosz-szkola-latania-przetlumaczony-na-gware-poznanska,198710.html, dostęp 01.10.2025. Google Scholar
Poloczek M. (2023): Grzegorz Kulik: Państwo przyznaje, że język śląski jest ładny, ale… niech już umrze. Renesans godki jest z irytacji. „Ślązag”, https://www.slazag.pl/grzegorzkulik-pa%C5%84stwo-stwierdza-%C5%BCe-nasza-mowa-jest-%C5%82adna-ale-niech-ju%C5%BC-umrze, dostęp 01.10.2025. Google Scholar
Pospiszil K. (2019): Wspólnototwórczy wymiar przekładu. Casus XXI-wiecznych przekładów górnośląskich. „Przekłady Literatur Słowiańskich” 9(2), s. 79–102. Google Scholar
Skibińska E., Misiak M. (2007): Języki mniejszości etnicznych a przekład. Wokół polskich i francuskich przekładów poezji łemkowskiej. „Teksty Drugie” 4, s. 73–95. Google Scholar
Stajer I. (2024): Rozmawiamy z Grzegorzem Buchalikiem, tłumaczem z francuskiego na śląski. Ostatnio przełożył Asteriksa i Obeliksa na olimpiadzie. „Żory Nasze Miasto”, https://zory.naszemiasto.pl/rozmawiamy-z-grzegorzem-buchalikiem-tlumaczem-z/ar/c1-9721687, dostęp: 01.10.2025. Google Scholar
Trebunia-Staszel S. (2024): Klasyka literatury dziecięcej w regionalnych odsłonach. Konteksty i problemy translacyjne na przykładzie podhalańskich przekładów „Le Petit Prince” i „Winnie-the-Pooh”. „Przekładaniec” 49, s. 90–113. Google Scholar
[Wachtyrz] (2022): Pippi Långstrump po ślōnsku ze szwedzkim grantem!. „Wachtyrz”, https://wachtyrz.eu/pippi-langstrump-po-slonsku-ze-szwedzkim-grantem, dostęp: 01.10.2025. Google Scholar
Wicherkiewicz T. (2014): Regionalne języki kolateralne Europy – porównawcze studia przypadku z polityki językowej. Poznań. Google Scholar
Wiśniowska J. (2013): „Mały Książę” po kaszubsku? Trwa zbiórka pieniędzy. „Gazeta Wyborcza Trójmiasto”, https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,23296379,maly-ksiaze-po-kaszubsku-trwa-zbiorka-pieniedzy-na-ten-cel.html, dostęp: 01.10.2025. Google Scholar
Włodarska J. (2024a): Problemy interdyscyplinarnych badań nad tłumaczeniami na języki mniejsze: kaszubski i śląski (na przykładzie „Le Petit Prince” Antoine’a de Saint-Exupéry’ego). „Między Oryginałem a Przekładem” 30, s. 177–200. Google Scholar
Włodarska J. (2024b): Gwara wielkopolska w przestrzeni społeczno-kulturowej. Analiza przekładów „Winnie-the-Pooh” oraz „The House at the Pooh Corner” A.A. Milne’a na regionalną odmianę polszczyzny. „Przekładaniec” 49, s. 114–130. Google Scholar
Woodsworth J. (1996): Language, Translation and the Promotion of National Identity: Two Test Cases. „Target – International Journal of Translation Studies” 8, s. 211–238. Google Scholar
Лицензия
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.
