Czy interpretacja komunikatów niewerbalnych w czasie karnej rozprawy zdalnej może wpływać na wynik procesu?
Abstrakt
W artukle podjęto problem wpływu ograniczonej percepcji komunikatów niewerbalnych w toku karnej rozprawy zdalnej na ocenę dowodów osobowych oraz realizację podstawowych gwarancji procesowych. Punktem wyjścia jest pytanie, czy ograniczenie bezpośredniego kontaktu sądu z osobowym źródłem dowodowym może oddziaływać na ocenę wiarygodności świadków i oskarżonego, a w konsekwencji na wynik procesu karnego. Analizie poddano również, czy rozprawa zdalna stanowi jedynie techniczną modyfikację sposobu prowadzenia postępowania, czy też prowadzi do jakościowej zmiany realizacji zasady bezpośredniości. W opracowaniu zastosowano metodę dogmatycznoprawną, uzupełnioną analizą orzecznictwa ETPC i wybranych judykatów common law. Pomocniczo wykorzystano perspektywę prawnoporównawczą i interdyscyplinarną, obejmującą ustalenia psychologii zeznań oraz badań nad komunikacją niewerbalną. W artykule przyjęto, że rozprawa zdalna nie eliminuje zasady bezpośredniości, lecz prowadzi do jej jakościowej modyfikacji. Znaczenie tej modyfikacji ujawnia się przede wszystkim w sprawach opartych na dowodach osobowych, w których ocena wiarygodności świadków lub oskarżonego pozostaje kluczowa dla rozstrzygnięcia. Komunikacja niewerbalna nie powinna być traktowana jako samodzielne kryterium oceny prawdomówności, jednak jej całkowite pominięcie mogłoby zubożyć proces poznawczy sądu. W konsekwencji rozprawa zdalna w sprawach karnych wymaga szczególnej ostrożności oraz zapewnienia gwarancji kompensujących ograniczenia wynikające z komunikacji audiowizualnej.
Słowa kluczowe:
komunikacja niewerbalna, proces karny, rozprawa zdalna, zasada bezpośredniości, fair trial, prawo do obrony, dowody osoboweBibliografia
Literatura Google Scholar
Arntzen F., Psychologia zeznań świadków, Warszawa 1989. Google Scholar
Ashworth A., Redmayne M., The criminal process, Oxford 2010. Google Scholar
Augustyniak B., Eichstaedt K., Kurowski M., Świecki D., Kodeks postępowania karnego. Komentarz aktualizowany, t. 1, 2025, Lex. Google Scholar
Badowiec R., Prawo oskarżonego do kontaktu z obrońcą podczas posiedzenia aresztowego i rozprawy prowadzonych zdalnie, „Prawo i Więź” 2023, t. 12. Google Scholar
Chartrand T.L., Bargh J.A., The chameleon effect. The perception-behavior link and social interaction, „Journal of Personality and Social Psychology” 1999, vol. 76, nr 6. Google Scholar
Cieślak M., Zagadnienia dowodowe w procesie karnym, t. 1, Warszawa 1955. Google Scholar
Dunbar N.E., Jensen M.L., Burgoon J.K., Kelly L.M., Harrison K.J., Adame B.J., Bernal D.R., Effects of veracity, modality and sanctioning on credibility assessment during mediated and unmediated interviews, „Communication Research” 2015, vol. 42, nr 5. Google Scholar
European Court of Human Rights, Guide on article 6 of the European Convention on Human Rights. Right to a fair trial. Criminal limb, 2024. Google Scholar
Gaberle A., Dowody w sądowym procesie karnym, Kraków 2007. Google Scholar
Gierowski J.K., Jaśkiewicz-Obydzińska T., Najda M., Psychologia w postępowaniu karnym, Warszawa 2010. Google Scholar
Gruza E., Psychologia sądowa dla prawników, Warszawa 2009. Google Scholar
Gruza E., Goc M., Moszczyński J., Kryminalistyka, czyli o współczesnych metodach dowodzenia przestępstw, Warszawa 2020. Google Scholar
Grzegorczyk T., Tylman J., Polskie postępowanie karne, Warszawa 2001. Google Scholar
Hall J.A., Knapp M.L., Nonverbal communication, Berlin 2013. Google Scholar
Hirsch Ballin M., Castelijn T., The use of videoconferencing at trial and its effects on the rights of the defense. A study of the future regulation in the Netherlands, „Tilburg Law Review” 2024, nr 29(2). Google Scholar
Hołyst B., Przedmowa do wydania polskiego, [w:] F. Arntzen, Psychologia zeznań świadków, Warszawa 1989. Google Scholar
Lach A., Exercise of the right to defence in connection with interrogation and remote participation in a criminal trial and detention hearing in the light of ECtHR case law, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2024, nr 2. Google Scholar
Lach A., The right to a public hearing in criminal cases in the digital age, „European Journal of Crime, Criminal Law and Criminal Justice” 2024, nr 32(3). Google Scholar
Lach A., Klubińska M. (red.), Czynności procesowe na odległość w postępowaniu karnym, Warszawa 2025. Google Scholar
Lach A., Klubińska M., Badowiec R., Conflicting interests of witnesses and defendants in a fair criminal trial – can a hearing by videoconference be the best instrument to reconcile them?, „Revista Brasileira de Direito Processual Penal” 2022, vol. 8, nr 3. Google Scholar
Nęcki Z., Komunikacja międzyludzka, Kraków 2000. Google Scholar
Nowak T., Zasada bezpośredniości w polskim procesie karnym, Poznań 1971. Google Scholar
Nowicki K., Czy przewidywane zmiany w polskim procesie karnym muszą wiązać się z istotnym ograniczeniem zasady bezpośredniości?, „Przegląd Prawa i Administracji” 2021, t. CXXVII. Google Scholar
Paluszkiewicz H., Zasada bezpośredniości, [w:] Hofmański P. (red.), Zasady procesu karnego, seria System Prawa Karnego Procesowego, t. 3, cz. 2, Warszawa 2014. Google Scholar
Panzavolta M., A defendant’s right to videoconference? Looking at online participation in criminal trials in a different light, „Tilburg Law Review” 2024, nr 29(2). Google Scholar
Remland M.S., The importance of non-verbal communication in the courtroom, „Journal of Legal Studies” 1993. Google Scholar
Steinborn S., Konwalidacja wadliwej rozprawy oraz częściowe uchylenie orzeczenia w świetle przepisów nowego Kodeksu postępowania karnego, „Palestra” 2003, nr 5–6. Google Scholar
Stewart J. (red.), Mosty zamiast murów. Podręcznik komunikacji interpersonalnej, Warszawa 2014. Google Scholar
Świecki J., Wojtowicz W., Remote criminal trial and remote detention hearing in the light of the European Convention on Human Rights, „Acta Iuridica Resoviensia” 2025, nr 2(49). Google Scholar
Trechsel S., Human rights in criminal proceedings, Oxford 2005. Google Scholar
Vocht D. de, Jacobs P., Can remote trials be fair trials? Exploring the potential effects of communication technology in the criminal justice context from an interdisciplinary perspective, „Tilburg Law Review” 2024, nr 29(2). Google Scholar
Wiliński P. (red.), Polski proces karny, Warszawa 2025. Google Scholar
Zagrodnik J. (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2024. Google Scholar
Akty prawne Google Scholar
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r., Nr 89, poz. 555 ze zm.) Google Scholar
Orzecznictwo Google Scholar
ETPC, decyzja z 9 listopada 2006 r., Golubev przeciwko Rosji, skarga nr 26260/02. Google Scholar
ETPC, decyzja z 28 listopada 2023 r., Alppi przeciwko Finlandii, skarga nr 15791/22. Google Scholar
ETPC, wyrok z 5 października 2006 r., Marcello Viola przeciwko Włochom, skarga nr 45106/04. Google Scholar
ETPC, wyrok z 2 listopada 2010 r., Sakhnovskiy przeciwko Rosji, skarga nr 21272/03. Google Scholar
ETPC, wyrok z 9 grudnia 2025 r., Stephan Kucera przeciwko Austrii, skarga nr 13810/22. Google Scholar
Maryland v. Craig, 497 U.S. 836 (1990). Google Scholar
State v. Rogerson, 855 N.W.2d 495 (Iowa 2014). Google Scholar
