Ograniczenia prawa własności ze względu na ochronę środowiska w perspektywie konstytucji polskiej, niemieckiej, amerykańskiej – zarys problematyki
Abstrakt
W obliczu globalnych wyzwań ekologicznych systemy prawne stoją przed zadaniem implementacji „zielonych” ograniczeń własności. Poprzez analizę polskiego, niemieckiego i amerykańskiego porządku prawnego w artykule prześledzono proces dostosowywania tradycyjnych instytucji ochrony własności do nowych wymogów. Wnioski wskazują na to, że podczas gdy Niemcy i USA wypracowały zaawansowane narzędzia ochrony właścicieli (Sonderopfer, regulatory takings), polski system prawny znajduje się w fazie dynamicznego rozwoju, poszukując własnej ścieżki w równoważeniu tych fundamentalnych wartości.
Słowa kluczowe:
ograniczenia własności, wywłaszczenia,, odszkodowania, Regulatory takings, Sonderopfer, proporcjonalnośćBibliografia
Literatura Google Scholar
Banaszak B., Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych, Warszawa 2007. Google Scholar
Bukowski Z., Prawo ochrony środowiska Unii Europejskiej, Warszawa 2007. Google Scholar
Derlatka M., Wolności, prawa i obowiązki jednostki w Konstytucji RP, [w:] Z. Witkowski, D. Lis-Staranowicz, M. Serowaniec (red.), Polskie prawo konstytucyjne w obliczu wyzwań współczesności, Toruń 2021. Google Scholar
Dołęgowska E., Ignatowicz G., Instytucja wywłaszczenia a gospodarowanie zasobami środowiska w Polsce (na przykładzie budowy obwodnicy Augustowa), [w:] B. Rakoczy, M. Szalewska, K. Karpus (red.), Prawne aspekty gospodarowania zasobami środowiska. Google Scholar
Korzystanie z zasobów środowiska, Toruń 2014. Google Scholar
Garlicki L., Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2023. Google Scholar
Gromadzki M., Obszary Natura 2000 w Polsce – szansa czy zagrożenie, [w:] T.J. Chmielewski (red.), Zarządzanie zasobami przyrody na obszarach Natura 2000 w Polsce, Lublin 2006. Google Scholar
Habuda A., Obszary Natura 2000 w prawie polskim, Warszawa 2013. Google Scholar
Leśniak N., Granice ingerencji w sferę praw i wolności jednostki ze względu na konstytucyjną przesłankę „Ochrony środowiska”, [w:] A. Bator, M. Jabłoński,M. Maciejewski, K. Wójtowicz (red.), Współczesne koncepcje ochrony wolności i praw podstawowych, Wrocław 2013. Google Scholar
Lubiński M., Ochrona środowiska naturalnego w USA, Warszawa 1989. Google Scholar
Pawlaczyk P., Natura 2000 i inne wymagania europejskiej ochrony przyrody: niezbędnik przyrodnika, Świebodzin 2012. Google Scholar
Radecki W., Prawna ochrona przyrody w Polsce a Natura 2000, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo, Warszawa 2014 Google Scholar
Rakoczy B., Ograniczenie praw i wolności jednostki ze względu na ochronę środowiska w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Toruń 2006. Google Scholar
Rakoczy B., Prawo ochrony przyrody, Warszawa 2009. Google Scholar
Rakoczy B., Prawo ochrony środowiska w styku z innymi obszarami systemu prawa, [w:] P. Korzeniowski (red.), Zagadnienia systemowe prawa ochrony środowiska, Łódź 2015. Google Scholar
Sachanbińska-Dobrzyńska O., Między ochroną środowiska a ochroną własności w gospodarowaniu przestrzenią na poziomie lokalnym, „Zeszyty Prawnicze” 2024, vol. 24(3). Google Scholar
Slepcevic R., Litigating for the environment: EU law, national courts and socio-legal reality, Wiesbaden 2009. Google Scholar
Tkaczyński J.W., Prawo ustrojowe Niemiec, Kraków 2015. Google Scholar
Tokarczyk R., Prawo amerykańskie, Warszawa 2009. Google Scholar
Trzcińska D., Natura 2000 a ograniczenia możliwości korzystania z nieruchomości, [w:] B. Rakoczy, M. Pchałek (red.), Wybrane problemy prawa ochrony środowiska, Warszawa 2010. Google Scholar
Wierzbowski B., Rakoczy B., Podstawy prawa ochrony środowiska, Warszawa 2007. Google Scholar
Wiśniewski Z., Przestrzeganie zasady zrównoważonego rozwoju w procesie planowania przestrzennego na tle orzecznictwa sądowoadministracyjnego, [w:] B. Rakoczy, K. Karpus, M. Szalewska, M. Walas (red.), Zasada zrównoważonego rozwoju w wymiarze gospodarczym i ekonomicznym, Toruń 2015. Google Scholar
Zuzek D.K., Wyzwania wobec rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw w gminach na obszarach Natura 2000: aspekty ekonomiczne, społeczne i ekologiczne, Warszawa 2018. Google Scholar
Akty prawne Google Scholar
Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 647, 1080). Google Scholar
Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1478, 1940; z 2025 r. poz. 884). Google Scholar
Orzecznictwo Google Scholar
Orzeczenie Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych z 26 czerwca 1978 r., Penn Central Transportation Co. v. New York City, 438 U.S. 104 (1978). Google Scholar
Orzeczenie Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych z 30 czerwca 1982 r., Loretto v. Teleprompter Manhattan CATV Corp., 458 U.S. 419 (1982). Google Scholar
Orzeczenie Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych z 29 czerwca 1992 r., Lucas v. South Carolina Coastal Council, 505 U.S. 1003 (1992). Google Scholar
Orzeczenie Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych z 11 grudnia 1922 r., Pennsylvania Coal Co. v. Mahon, 260 U.S. 393 (1922). Google Scholar
Źródła internetowe Google Scholar
Gärditz K.F., Vorlesung Staatsrecht II – Grundrechte, Sommersemester 2017, https://www.jura.unibonn.de/fileadmin/Fachbereich_Rechtswissenschaft/Einrichtungen/Lehrstuehle/Gaerditz/Vorlesung/Grundrechte/Grundrechte-AP11.pdf. Google Scholar
RPO: rolnicy z terenów Natura 2000 nie dostają rekompensat, https://www.prawo.pl/biznes/rpo-rolnicy-z-terenow-natura-2000-nie-dostaja-rekompensat,161851.html. Google Scholar
Inne źródła Google Scholar
Pismo Rzecznika Praw Obywatelskich do Ministra Środowiska z 12 września 2011 r., RPO-286012-IV/98/ZA. Google Scholar
