Symbolic and cultural onyms as determinants of discourse of memory, insurgent identity and/or mythology (based on interviews with Warsaw Uprising witnesses)
Beata Duda
Uniwersytet Śląski w Katowicachhttps://orcid.org/0000-0002-1995-6489
Ewa Ficek
Uniwersytet Śląski w Katowicachhttps://orcid.org/0000-0002-0976-1944
Abstract
This article concerns analysis of selected proper names present in the testimonies
of historical witnesses, with particular emphasis put on onyms that serve a predominantly
symbolic and cultural function (pseudonyms, designations of combat and insurgent
formations as well as names of objects affected by the Warsaw Uprising events).
The research material comprises approximately 3,400 interview transcripts collected
within the Oral History Archive of the Warsaw Uprising Museum. The theoretical and
methodological framework of the study is grounded in the linguistics of memory, corpus
linguistics, and onomastics. The onymic layer of the self-narratives under analysis –
despite having been largely overlooked in previous linguistic studies of interviews with
participants of the 1944 events – deserves thorough examination as it plays a significant
role in shaping collective identity and memory associated with those events. It also serves
to organize formative yet traumatic experiences within a narrative framework, thereby
facilitating the mythologization of the past. The distinguished proper names (considered
in specific communications and bearing diverse connotations or meanings) either constitute
a declaration of a proactive attitude, and thus legitimize insurgent activities through
references to canonical patterns of patriotic and heroic attitudes found in history, literature
or culture, or are an expression of fascination with universal values and ideas, which
is confirmed by the opinions of people who mention those names.
Keywords:
recollection narratives, linguistics of memory, corpus linguistics, onomastics, proper namesReferences
Assmann J. (2008): Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych. Przekład A. Kryczyńska-Pham. Wstęp i red. R. Traba. Warszawa. Google Scholar
Brzuska B. (2019): Antyk jako źródło wzorów wychowawczych i edukacyjnych w Polsce czasów rozbiorowych. „In Gremium” 13, s. 57–82. Google Scholar
Chlebda W. (2012): Pamięć ujęzykowiona. [W:] Tradycja dla współczesności. Ciągłość i zmiana. T. 6: Pamięć jako kategoria rzeczywistości kulturowej. Red. J. Adamowski, M. Wójcicka. Lublin, s. 109–119. Google Scholar
Ciesek-Ślizowska B., Sujkowska K., Wilczek W. (2024): Przyszłość w odpamiętywaniu przeszłości – aktualizacje przyszłości w opowieściach świadków historii (na materiale Archiwum Historii Mówionej). „Stylistyka” 34, s. 303–325. Google Scholar
Czachur W. (2018): Lingwistyka pamięci. Założenia, zakres badań i metody analizy. [W:] Pamięć w ujęciu lingwistycznym. Zagadnienia teoretyczne i metodyczne. Red. W. Czachur. Warszawa, s. 7–55. Google Scholar
Dawidejt-Drobek E. (2015): Nazwy ulic w Nysie w kontekście pamięci kulturowej. Opole. Google Scholar
Duda B., Ficek E. (2024a): Afektywny wymiar powstańczej narracji wspomnieniowej (na przykładzie leksykalnych manifestacji radości w wywiadach z Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego). „Heteroglossia – Studia kulturoznawczo-filologiczne” 16, s. 35–49. Google Scholar
Duda B., Ficek E. (2024b): Idee i wartości w dyskursie wspomnieniowym powstańców warszawskich (na materiale wywiadów z Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego). „LingVaria” 2(38), s. 79–90. Google Scholar
Duda B., Ficek E. (2025a): Językowe obrazowanie strachu w relacjach wspomnieniowych z Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego (na przykładzie wybranych kolokacji nominalnych i werbo-nominalnych). „Postscriptum Polonistyczne” 1(35), s. 1–17. Google Scholar
Duda B., Ficek E. (2025b): Leksykalne środki wartościujące i ich tekstowo-podmiotowe uwarunkowania w dyskursie wspomnieniowym powstańców warszawskich (na wybranych przykładach z Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego). „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza” 1(32), s. 9–26. Google Scholar
Duda B., Przyklenk J. (2024): „Myśmy byli przesyceni tą historią, którą nam przekazywano…” Między językiem perswazji wojennej a językiem narracji wspomnieniowej – miejsca wspólne. „Stylistyka” 34, s. 283–301. Google Scholar
Engelgard J. (2023): Roman Bratny i portrety pokolenia Kolumbów. [W:] Z głębokości. Prace ofiarowane ks. prof. dr. hab. Henrykowi Skorowskiemu. Red. J. Gmitruk, T. Skoczek, ks. J. Zając. Warszawa, s. 81–106. Google Scholar
Fabiszak M., Brzezińska A.W. (2020): Konflikt pamięci czy konflikt władzy? Strategie językowe w dyskusji nad zmianą nazwy ulicy w Poznaniu. „tekst i dyskurs – text und diskurs” 13, s. 81–99. Google Scholar
Gocół D. (2023): Historia mówiona: geneza, rozwój, koncepcje. Lublin. Google Scholar
Górny H. (2013): Nazwy własne w piśmiennictwie pamiętnikarskim XIX wieku. Perspektywa funkcjonalno-tekstologiczna. Kraków. Google Scholar
Kosyl C. (1980): W kręgu pseudonimów konspiracyjnych (1939–1945). „Przegląd Humanistyczny” 6, s. 101–117. Google Scholar
Machálek T. (2014): KonText – Corpus Query Interface. Praga. Google Scholar
Matusiak-Kempa I. (2022): Nazwiska Polaków jako tekst kultury i źródło badań nad wspólnotową autonarracją. „Onomastica” 66, s. 51–64. Google Scholar
Mrózek R. (2016): Kontynuacyjno-innowacyjna aktualizacja zadań onomastyki. „Onomastica” 60, s. 27–35. Google Scholar
Napiórkowski M. (2016): Powstanie umarłych. Historia pamięci 1944–2014. Warszawa. Google Scholar
Neumann B. (2008): The Literary Representation of Memory. [W:] Cultural Memory Studies. An International and Interdisciplinary Handbook. Red. A. Erll, A. Nünning, S.B. Young. Berlin–New York. Google Scholar
Niderla A. (2014): Historia mówiona jako metoda badawcza. [W:] Historia mówiona w świetle nauk humanistycznych i społecznych. Red. S. Niebrzegowska-Bartmińska, J. Szadura, M. Szumiło. Lublin, s. 25–60. Google Scholar
Ricoeur P. (1991): L’identité narrative. „Revue des Sciences Humaines” 221, s. 35–47. Google Scholar
Rutkowski M. (2010): Problem funkcji nazw własnych w onomastyce. Przegląd stanowisk. „Conversatoria Linguistica” 4, s. 54–65. Google Scholar
Rutkowski M. (2023): Onomastyka otwarta. Współczesne kierunki rozwoju polskich badań nad nazwami własnymi. „LingVaria” 1(35), s. 215–224. Google Scholar
Rutkowski M. (2024): Polska toponimia miejska jako banalny kanon kultury. „Onomastica” 68, s. 29–41. Google Scholar
Rutkowski M., Skowronek K. (2019): The Onomastic Discourse Analysis. „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio FF” 1, s. 47–60. Google Scholar
Rutkowski M., Skowronek K. (2020): Onomastyczna analiza dyskursu. Kraków. Google Scholar
Saryusz-Wolska M., Traba R. (red.). Współpr. Kalicka J. (2014): Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci. Warszawa. Google Scholar
Szacka B. (2006): Czas przeszły – pamięć – mit. Warszawa. Google Scholar
Schmidt J. (1992): Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Przekład B. Sęk. Katowice. Google Scholar
Świderska-Włodarczyk U. (2022): Wzorzec osobowy oficera II Rzeczypospolitej. „Echa Przeszłości” 1, s. 113–126. Google Scholar
Tabaszewska J. (2013): Od literatury jako medium pamięci do poetyki pamięci. Kategoria pamięci kulturowej w badaniach nad literaturą. „Pamiętnik Literacki” 4, s. 53–72. Google Scholar
Warnke I.H., Spitzmüller J. (2009): Wielopoziomowa lingwistyczna analiza dyskursu – DIMEAN. „tekst i dyskurs – text und diskurs” 2, s. 123–147. Google Scholar
Zamojski A. (2020): Europa jako byt kulturowy. „Polonia Journal” 11, s. 29–40. Google Scholar
Zawodzińska-Bukowiec K. (2014): Pseudonim polski od czasów najdawniejszych do dziś. Kraków. Google Scholar
