Memory friction and ideological fatigue: changing odonyms and cultural memory disputes in the semiotic landscape of Croatia and Slovenia after 2004
Abstract
The article analyses the latest controversies surrounding odonyms commemorating Josip Broz Tito in Croatia and Slovenia following their accession to the European Union (respectively: 2013, 2004). Cases such as the renaming of Marshal Tito Square in Zagreb and the dispute over Tito Street in Ljubljana show that the memory of Yugoslavia continues to provoke debate. The research includes both discourse analysis of odonymy in the context of interpretations of history and national identity, and examination of public
responses to name changes visible in the semiotic landscape of towns such as Karlovac,
Ljubljana, Mursko Središće, Radenci, Šibenik, Varaždinske Toplice, Velika Gorica,
Zagreb, and Zaprešić. Photographic documentation of the semiotic landscape, comprising
1,658 images, was subjected to quantitative analysis focusing on the function of signs and
the presence of old and new odonyms. The qualitative part of research focused on case
studies from Zagreb, Karlovac and Varaždinske Toplice, interpreting the trends spotted
in the quantitative research and uncovering phenomena not visible in numerical data.
The findings indicate a high degree of ideological fatigue and the presence of subcultural
practices that reveal unstable, and at times creative, forms of collective memory.
Keywords:
odonymy, Croatia, Slovenia, semiotic landscape, historical revisionism, Yogoslavia, Josip Broz TitoReferences
Assmann A. (2013): Cultural memory and Western civilization: Function, media, archives. Cambridge. Google Scholar
Azaryahu M. (2018): Revisiting East Berlin and Haifa: A comparative perspective on renaming the past. [W:] The political life of urban streetscapes: Naming politics and place. Red. R. Rose-Redwood, D. Alderman, M. Azaryahu. London, s. 56–73. Google Scholar
Crisman J.J., Cheng A., Kim A.M. (2024): From shopping centers to cultural centers: Los Angeles strip malls as sites of ethnic and immigrant placemaking. „Urban Geography”, s. 1–31. Google Scholar
Czachur W. (2020): Teksty minimalne jako przedmiot badań genologicznych. „tekst i dyskurs – text und diskurs” 13, s. 25–42. Google Scholar
Eco U. (1968): Pejzaż semiotyczny. Przekład A. Weinsberg. Warszawa. Google Scholar
Fabiszak M., Brzezińska A.W. (2020): Konflikt pamięci czy konflikt władzy? Strategie językowe w dyskusji nad zmianą nazwy ulicy w Poznaniu. „tekst i dyskurs – text und diskurs” 13, s. 81–99. Google Scholar
Fabiszak M., Buchstaller I., Brzezińska A.W., Alvanides S. (2024): Commemorative street naming practices in the border towns Frankfurt (Oder)/Słubice. [W:] Space-Time (Dis)continuities in the Linguistic Landscape. Red. I. Buchstaller, M. Fabiszak, M. Ann Ross. New York. Google Scholar
Góral B. (2014): Pejzaż językowy Kaszub jako wykładnik tożsamości etnicznej. Studium socjolingwistyczne [rozprawa doktorska, UAM]. Google Scholar
Gorter D. (2019): Methods and techniques for linguistic landscape research: About definitions, core issues, and technological innovations. [W:] Expanding the Linguistic Landscape. Red. M. Pütz, N. Mundt. Bristol, s. 38–57. Google Scholar
Gorter D. (red.). (2006): Linguistic Landscape: A New Approach to Multilingualism. Clevedon. Google Scholar
Greenberg J. (2014): After the Revolution. Youth, Democracy, and the Politics of Disappointment in Serbia. Stanford. Google Scholar
Hałas E. (2004): Polityka symboliczna i pamięć zbiorowa. Zmiany nazw po komunizmie. [W:] Zmiana czy stagnacja. Red. M. Marody. Warszawa, s. 128–151. Google Scholar
Handke K. (2001): Nazewnictwo miejskie Warszawy – stan i zagrożenia u schyłku XX wieku. [W:] Stan i potrzeby nazewnictwa miejskiego Warszawy. Materiały sesji naukowej Zespołu Nazewnictwa Miejskiego, 22 kwietnia 1998 roku. Red. M. Barbasiewicz. Warszawa, s. 13–23. Google Scholar
Jakobson R. (1960): Poetyka w świetle językoznawstwa. „Pamiętnik Literacki” 51(2), s. 431–473. Google Scholar
Jaworski A., Thurlow C. (2010): Introducing semiotic landscapes. [W:] Semiotic Landscapes. Red. A. Jaworski, C. Thurlow. London, s. 1–40. Google Scholar
Kaltenberg-Kwiatkowska E. (2011): O oznaczaniu i naznaczaniu przestrzeni miasta. „Przegląd Socjologiczny” 60, s. 135–165. Google Scholar
Karačić D., Banjeglav T., Govedarica N. (red.) (2012): Re:vizija prošlosti. Politike sjećanja u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Srbiji od 1990. godine. Sarajevo. Google Scholar
Kodrnja J. (2006): Rodna/spolna hijerarhija javnog prostora ili žene w nazivima ulica i trgova RH. [W:] Rodno/spolno obilježavanje prostora i vremena u Hrvatskoj. Red. J. Kodrnja. Zagreb, s. 74–101. Google Scholar
Kopeček M. (2021): From narrating dissidence to post-dissident narratives of democracy: Antitotalitarianism, politics of memory and culture wars in East-Central Europe 1970s–2000s. [W:] Central European culture wars: Beyond post-communism and populism. Red. P. Barša, Z. Hesová, O. Slačálek. Praha. Google Scholar
Kress G., van Leeuwen T. (2001): Multimodal Discourse. London. Google Scholar
Lalić D., Leburić A., Bulat N. (1991): Najsmo luđi. Grafiti i subkultura. Zagreb. Google Scholar
Landry R., Bourhis R.Y. (1997): Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: An empirical study. „Journal of Language and Social Psychology” 16(1), s. 23–49. Google Scholar
Makowska M. (2024): Tekst miejski jako wyraz protestu. Analiza transparentów wykorzystywanych podczas warszawskich manifestacji antyrządowych w 2023 roku. „Socjolingwistyka” 38(1), s. 195–213. Google Scholar
Marin A. (2018): Toponymic changes as temporal boundary-making: Street naming in Leningrad/St. Petersburg. [W:] The Political Life of Urban Streetscapes. Red. R. Rose-Redwood, D. Alderman, M. Azaryahu. Abindgon, s. 132–149. Google Scholar
Milo D. (1997): Street names. [W:] Realms of Memory. Vol. II: Traditions. Red. P. Nora. New York, s. 363–390. Google Scholar
Mirocha P. (2023): The linguistic landscape of Croatian and Slovenian commemorative street names in the beginning of the 21st century: contesting, reproducing, and redefining Titostalgia. „Socjolingwistyka” 37, s. 91–108. Google Scholar
Mirocha P. (2024): Streetscapes and memories of real socialist anti-fascism in south-eastern Europe: between dystopianism and utopianism. „Linguistics Vanguard” 10(1), s. 453–463. Google Scholar
Momot A. (2018): Gwara w górnośląskiej przestrzeni miejskiej. „LingVaria” (26), s. 303–316. Google Scholar
Nöth W. (1990): Handbook of Semiotics. Bloomington. Google Scholar
Nora P. (1996): From Lieux de mémoire to Realms of Memory. [W:] Realms of Memory. Vol. I: Conflicts and Divisions. Red. P. Nora. New York, s. xv–xxiv. Google Scholar
Palonen E. (2018): Building a new city through a new discourse: Street naming revolutions in Budapest. [W:] The Political Life of Urban Streetscape. Red. R. Rose-Redwood, D. Alderman, M. Azaryahu. Abingdon, s. 98–113. Google Scholar
Pawłowski A. (2019): Pejzaż językowy Polski współczesnej: powrót do przyszłości? „Poradnik Językowy” (10), s. 19–34. Google Scholar
Potkonjak S., Škrbić Alempijević N. (2018): In friction mode: Contesting the memory of socialism in Zagreb’s Marshal Tito Square. [W:] The Future of (Post)Socialism: Eastern European Perspectives. Red. J.F. Bailyn, D. Jelača, D. Lugarić. Albany, s. 195–215. Google Scholar
Radović S. (2013): Grad kao tekst. Beograd. Google Scholar
Reisigl M., Wodak R. (2009): The discourse-historical approach (DHA). [W:] Methods for Critical Discourse Analysis. Red. R. Wodak, M. Meyer. London, s. 87–121. Google Scholar
Różycki B. (2018): Renaming urban toponymy as a mean of redefining local identity: The case of street decommunization in Poland. „Open Political Science” 1, s. 20–31. Google Scholar
Różycki B. (2019): Przemianowywanie ulic w Polsce 1989–2016. Charakterystyka zagadnienia. [W:] W kręgu wyobrażeń zbiorowych. Red. A. Dubicki, M. Rekść, A. Sepkowski. Łódź, s. 145–172. Google Scholar
Steciąg M., Karmowska A. (2019): Wielojęzyczność zrównoważona? Krajobraz językowy polsko-czeskiego pogranicza w ujęciu ekolingwistycznym (przypadek Dusznik Zdroju i Hronova). „Slavia Occidentalis” 76(1), s. 145–156. Google Scholar
Šobak M., Petranović E. (2017): Prihvaćen prijedlog preimenovanja: Trg maršala Tita otišao u povijest. „Večernji list”, 1.09. https://www.vecernji.hr/zagreb/zagreb-trg-marsala-titamilan-bandic-1191560, dostęp: 13.04.2026. Google Scholar
Tsing A. (2005): Friction. Princeton. Google Scholar
Tworek A. (2023): Język rusiński we współczesnym krajobrazie językowym Dolnego Śląska. „Linguistische Treffen in Wrocław” 24(2), s. 447–466. Google Scholar
Zieliński F. (1994): Szata ideologiczna miasta. O przemianowywaniu ulic i placów. [W:] Miasta polskie w dwusetlecie prawa o miastach. Red. E. Kaltenberg-Kwiatkowska. Warszawa, s. 189–199. Google Scholar
Rutkowski M. (2019): Urban toponymy and collective memory: A case of law-enforced decommunization of street names in Poland. „Lege Artis” 4(2), s. 261–300. Google Scholar
Scollon R., Scollon S.W. (2003): Discourses in Place. London. Google Scholar
Stanić J., Šakaja L., Slavuj L. (2009): Preimenovanja zagrebačkih ulica i trgova. „Migracijske i etničke teme” 25(1–2), s. 89–124. Google Scholar
