Progresorzy. Kosmiczna ekspansja komunizmu w sowieckiej fantastyce naukowej

Adam Dziuba

doi:10.31648/ep.12155

Opublikowane: 2025-12-15

Nr XXVI/2 (2025)

Progresorzy. Kosmiczna ekspansja komunizmu w sowieckiej fantastyce naukowej

Adam Dziuba

Echa Przeszłości

Dział: ARTYKUŁY I ROZPRAWY

https://doi.org/10.31648/ep.12155

Abstrakt

W państwie sowieckim od momentu jego powstania pisano fantastykę naukową. Po początkowych sukcesach SF w dekadzie lat dwudziestych, degradacji w czasach rządów Stalina, po 1957 r. stała się ważnym elementem sowieckiej literatury i zarazem przekazu propagandowego. Jednym z kluczowych wątków sowieckiej fantastyki był motyw implementacji komunizmu w napotkanych przez ziemskich badaczy na innych planetach obcych kulturach. Początkowo przeważał zamysł zbrojnego narzucenia tego ustroju, z czasem, wraz z zmianami w samym ZSRS, rację bytu zdobyła idea długotrwałego przygotowywania pozaziemskich cywilizacji do jego przyjęcia. Gdy u progu dekady lat 70. XX w. w ZSRS zarzucono pomysł stworzenia komunizmu i zbudowania utopii w wymiernym czasie, wątek ten stracił rację bytu w fantastyce, zwłaszcza tworzonej przez najlepszych sowieckich pisarzy.

Słowa kluczowe:

ZSRR, utopia, science fiction, implementacja komunizmu, obce rasy

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Dziuba, A. (2025). Progresorzy. Kosmiczna ekspansja komunizmu w sowieckiej fantastyce naukowej. Echa Przeszłości, (XXVI/2), 185–212. https://doi.org/10.31648/ep.12155

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Źródła
Google Scholar

Jefremow I., Godzina byka, Stawiguda 2015.
Google Scholar

Jefremow I., Mgławica Andromedy, Warszawa 1968.
Google Scholar

Lenin W.I., Państwo a rewolucja. Nauka marksizmu o państwie i zadania proletariatu w Rewolucji (wyd. internetowe w posiadaniu autora).
Google Scholar

Okres siedmioletni w jaki wkroczyliśmy, to nowy, doniosły, rozstrzygający etap na drodze historyczne¬go rozwoju Związku Radzieckiego, referat N.S. Chruszczowa wygłoszony na XXI Zjeździe KPZR (skrót), „Nowiny Rzeszowskie” nr 24 z 28 I 1959.
Google Scholar

Sniegow S., Ludzie jak bogowie, t. 1–2, Warszawa 1988.
Google Scholar

Strugaccy A. i B., Przyjaciel z piekła, Warszawa 1979.
Google Scholar

Strugaccy A. i B., Trudno być bogiem, [w] A. i B. Strugaccy, Piknik na skraju drogi i inne utwory, Poznań 2022.
Google Scholar

Strugaccy A. i B., Wywrócony świat, [w:] A. i B. Strugaccy, Wywrócony świat i inne utwory, Poznań 2022.
Google Scholar

Strugaccy A. i B., Żuk w mrowisku, [w:] A. i B. Strugaccy, Wywrócony świat i inne utwory, Poznań 2022.
Google Scholar

Główny bohater powieści Limes inferior w swej podróży ziemskim państwie przyszłości Argoland trafia do siedziby Rady administrującej całą cywilizacją. Tam dowiaduje się, że dziwna organizacja społeczeń¬stwa została narzucona ludzkości przez Obcych, którzy „przybyli, by obdarzyć ludzi wymyślonym przez siebie modelem społeczeństwa, uznanych przez nich za uniwersalny i najlepszy dla wszystkich cywilizacji istnieją¬cych w kosmosie, które osiągają wysoki poziom wiedzy i automatyzacji środków produkcji”. Kosmitów przed¬stawiono jako fanatyków, usiłujących z przyczyn ideologicznych wprowadzić w całym Kosmosie wymyślony przez siebie model społeczeństw istot rozumnych. Nawet mało wyrobieni czytelnicy wiedzieli kogo autor ma na myśli. Zob. E.I. Rudolf, W poszukiwaniu świadomości – zastosowanie alegorii w polskiej literaturze science fiction (na przykładzie „Limes inferior” Janusza A. Zajdla), „Napis” 2011, nr 17, s. 296–298.
Google Scholar

Tołstoj A., Aelita, Stawiguda 2022.
Google Scholar

Walentynow A., Planeta harpii, Olsztyn 2019.
Google Scholar

XXIV Zjazd KPZR. Referat sprawozdawczy Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego wygłoszony przez Sekretarza Generalnego KC KPZR tow. Leonida Breżniewa, „Trybuna Robotnicza” nr 76 z 31 III 1971.
Google Scholar

Zamiatin J., My, Poznań 2020.
Google Scholar

Opracowania
Google Scholar

Bobilewicz G., Historia literatury rosyjskiej XX wieku: praca zbiorowa, Warszawa 1997.
Google Scholar

Chmielewski P., Wilk M., Zarys dziejów ZSRR 1917–1977, Łódź 1985.
Google Scholar

Chosiński S., Science fiction z kraju gułagów. Radziecka filmowa fantastyka naukowa przed Andrie¬jem Tarkowskim, https://esensja.pl/film/publicystyka/tekst.html?id=19703.
Google Scholar

Drawicz A., Pełznij, ślimaku, pełznij... O pisarstwie braci Strugackich, „Dialog. Miesięcznik Związku Literatów Polskich” 1992, R. XXXVII, nr 4.
Google Scholar

Duda K., Antyutopia w literaturze rosyjskiej XX wieku, Kraków 1995.
Google Scholar

Dudek T., Struktura powieści awanturniczo-przygodowej w fantastyce naukowej braci Strugackich, „Kieleckie Studia Rusycystyczne” 1990, t. IV.
Google Scholar

Dudek T., Twórczość Arkadego i Borysa Strugackich (do roku 1985), Kielce 1991.
Google Scholar

Encyklopedia fantastyki, red. W. Sedeńko i in., https://www.encyklopediafantastyki.pl/index.php?ti¬tle=Strona_g%C5%82%C3%B3wna.
Google Scholar

Eugeniusz Zamiatin „My”, Blog Charliego Bibliotekarza, http://charliethelibrarian.com/eugeniusz-zamiatin-my/.
Google Scholar

Furet F., Przeszłość pewnego złudzenia. Esej o idei komunistycznej w XX w., Warszawa 1996.
Google Scholar

Galaktyka I. Radziecka fantastyka naukowa, wstęp T. Kedzierski, Warszawa 1987.
Google Scholar

Galaktyka II. Radziecka fantastyka naukowa, wstęp T. Kedzierski, Warszawa 1987.
Google Scholar

Habielski R., Duch Żdanowa i Zjazd Filmowców w Wiśle, [w:] Zjazd Filmowy w Wiśle 1949. Źródła. Komentarze. Opracowania, red. B. Giza, A. Wyżyński, Warszawa 2024.
Google Scholar

Heller M., Maszyna i śrubki. Jak hartował się człowiek sowiecki, Warszawa 1989 (wyd. drugoobiego¬we „Pomost”).
Google Scholar

Heller M., Niekricz A., Utopia u władzy. Historia Związku Sowieckiego. Od narodzin do wielkości 1917–1939, Poznań 2016.
Google Scholar

Heller M., Niekricz A., Utopia u władzy. Historia Związku Sowieckiego. Od potęgi do upadku 1939– –1991, Poznań 2016.
Google Scholar

Hobsbawm E., Wiek skrajności. Spojrzenie na krótkie XX stulecie, Warszawa 1999.
Google Scholar

Jerochina O., Dlaczego bolszewicy prowadzili wojnę z Polakami? Ideologiczne uzasadnienia działaczy społeczno-politycznych i przywódców Rosji Sowieckiej, [w:] 1920 rok – wojna światów. 1. Studia przypadków w stulecie bitwy warszawskiej, red. E. Kowalczyk, K. Rokicki, Warszawa 2021.
Google Scholar

Kagarlicki J., Co to jest fantastyka naukowa?, Warszawa 1977.
Google Scholar

Kajtoch W., Bracia Strugaccy, Stawiguda 2016.
Google Scholar

Kajtoch W., Bracia Strugaccy. Zarys twórczości, Kraków 1993.
Google Scholar

Kajtoch W., Szkice o fantastyce, Stawiguda 2015.
Google Scholar

Kajtoch W., Wstęp do „Przenicowanego świata” Strugackich, „Fahrenheit” 2008, nr 62.
Google Scholar

Kofta P., Literatura fantastyczna ZSRR. Jak bracia Strugaccy krytykowali sowiecka Rosję, https://forsal.pl/lifestyle/artykuly/8063313,literatura-fantastyczna-zsrr-jak-bracia-strugaccy-kr ytykowali-sowiecka-rosje.html.
Google Scholar

Lüthi L. M., Chiny–ZSRR. Zimna wojna w świecie komunistycznym, Warszawa 2011.
Google Scholar

Mazur M., O człowieku tendencyjnym. Obraz nowego człowieka w propagandzie komunistycznej w okresie Polski ludowej i PRL 1944–1956, Lublin 2009.
Google Scholar

Okno w nieskończoność. Antologia opowiadań fantastycznonaukowych pisarzy radzieckich, wybór i słowo wstępne F. Nieuważny, posłowie J. Brandis, Poznań 1980.
Google Scholar

Polak A., Grając przeszłością i przyszłością. Rosyjska fantastyka alternatywna i socjologiczna, Kato¬wice 2015.
Google Scholar

Polak A., Zawalska I., Fantastyka rosyjska dawniej i dziś, Katowice 2013.
Google Scholar

Porębina G., Poręba S., Historia literatury rosyjskiej 1917–1991, Katowice 1994.
Google Scholar

Rudolf E.I., W poszukiwaniu świadomości – zastosowanie alegorii w polskiej literaturze science fiction (na przykładzie „Limes inferior” Janusza A. Zajdla), „Napis” 2011, nr 17.
Crossref
Google Scholar

Sebestyen V., Lenin. Dyktator, Warszawa 2018.
Google Scholar

Sedeńko W., O Strugackich, https://www.sedenko.pl/2017/12/01/o-strugackich/comment-page-1/.
Google Scholar

Sedeńko W., Represje za chwalenie komunizmu, https://www.sedenko.pl/2015/08/11/represje-za-chwalenie-komunizmu/comment-page-1/.
Google Scholar

Serbinienko W., Trzy wieki tułaczki w świecie utopii, „Fantastyka” 1991, http://niniwa22.cba.pl/trzy _wieki_tulaczki_w_swiecie_utopii.htm.
Google Scholar

Souvarine B., Stalin. Rys historyczny bolszewizmu, Kraków 2016.
Google Scholar

Stepanowska T., Heretycy i prawomyślni: rosyjska proza fantastyczna po roku 1917 wobec koncepcji „nowego człowieka”, Łódź 2001.
Google Scholar

Uciński M., Radziecka fantastyka nie rdzewieje! Literatura fantastyczna z tamtego regionu po pro¬stu musiała być na poziomie, https://kultura.gazeta.pl/kultura/7,114528,26851355,radziecka-fantastyka-nie-rdzewieje-recenzja.html.
Google Scholar

Uniłowski K., Fantastyka i realizm, [w:] Literatura popularna, t. 2: Fantastyczne kreacje światów, red. E. Bartos, D. K. Chwolik, P. Majerski, K. Niesporek, Katowice 2014.
Google Scholar

Uniłowski K., Komunardzi, zbawiciele, dzikusy i bracia Strugaccy, „Opcje. Kwartalnik kulturalny” 2016, nr 4.
Google Scholar

Walicki A., Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii, Warszawa 1996.
Google Scholar

Westerman F., Inżynierowie dusz, Warszawa 2007.
Google Scholar

Witecki A., Recepcja najnowszej rosyjskiej literatury science fiction i fantasy w polskiej prasie opiniotwórczej na przełomie stuleci, „Przegląd Humanistyczny” 2009, nr 422(1).
Google Scholar

Wołowiec G., Metoda twórcza realizmu socjalistycznego. Krótki kurs, [w:] Zjazd Filmowy w Wiśle 1949. Źródła. Komentarze. Opracowania, red. B. Giza, A. Wyżyński, Warszawa 2024.
Google Scholar

Zgorzelski A., Fantastyka. Utopia. Science fiction. Ze studiów nad rozwojem gatunków, Warszawa 1980.
Google Scholar