Nieważność wyroku z mocy samego prawa (ipso iure) w rzymskim procesie cywilnym
Sebastian Stankiewicz
Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcachdr Sebastian Stankiewicz - z wykształcenia prawnik, z wykonywanego zawodu nauczyciel akademicki. Absolwent stacjonarnych studiów prawniczych na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (2011 r.) oraz studiów doktoranckich na ww. Uczelni (2017 r.). Doktor nauk prawnych w zakresie prawa (2018 r.). Od 1 października 2025 r. adiunkt badawczo-dydaktyczny w Zakładzie Historii, Filozofii i Teorii Prawa Instytutu Nauk Prawnych na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Wcześniej wieloletni wykładowca uczelni niepublicznych. Od 1 marca 2012 r. do 31 sierpnia 2023 r. nauczyciel akademicki w Europejskiej Uczelni Społeczno-Technicznej im. Sługi Bożego Roberta Schumana z siedzibą w Radomiu, pomysłodawca i inicjator uruchomienia w ww. Uczelni jednolitych studiów magisterskich na kierunku „prawo”. Od 1 maja 2019 r. do 31 sierpnia 2023 r. Dziekan Wydziału Nauk Prawnych EUST. Od 14 lutego 2022 r. do 30 września 2025 r. wykładowca w ramach godzin zleconych w Akademii Nauk Stosowanych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach. Zainteresowania naukowe: prawo rzymskie, rzymskie korzenie prawa współczesnego (w szczególności prawa cywilnego procesowego, prawa pracy oraz prawa ochrony środowiska), niszowe subdyscypliny naukowe prawoznawstwa, kształcenie prawników, funkcjonowanie szkolnictwa wyższego w Polsce.
https://orcid.org/0000-0002-7858-2181
Abstrakt
Rzymski proces cywilny doczekał się wielu opracowań naukowych, jednak w przedmiocie wyroku sądowego brak co do zasady w polskiej literaturze romanistycznej opracowań bezpośrednio podejmujących niniejszą problematykę, która to najczęściej podejmowana jest przy omawianiu innych zagadnień procesowych. Celem artykułu jest odpowiedź na pytania: czy prawo rzymskie znało nieważność wyroku z mocy samego prawa w procesie cywilnym, jakie były jej ewentualne przyczyny oraz czy istniała regulacja przewidująca środki prawne przeciwko takowym wyrokom. Ponadto istotne znaczenie mają zaprezentowane w artykule uwagi terminologiczne dotyczące pojęcia wyroku nieważnego, nieistniejącego i wadliwego w rzymskim procesie cywilnym. Prawo rzymskie znało konstrukcję nieważności wyroku z mocy samego prawa. Wyrok taki nie wywoływał żadnych skutków prawnych, ponieważ nie istniał. Inaczej było w przypadku wyroku wadliwego, który mógł być uzupełniony przez sędziego poprzez wydanie innego wyroku lub ewentualnie sprostowany. Przyczyny nieważności wyroku mogły być różnorakie i wynikać z okoliczności zarówno natury formalnej, jak i materialnej oraz wynikać z wad samego wyroku, jak i uchybień zaszłych w postępowaniu sądowym. W rzymskim postępowaniu cywilnym nie znano środka prawnego, który w sposób bezpośredni, czyli wprost nakierowany byłby, biorąc pod uwagę jego zasadniczy cel, na unicestwienie wyroku nieważnego. Artykuł stanowi przyczynek do ewentualnych dalszych, szczegółowych badań nad przedmiotową problematyką.
Słowa kluczowe:
wyrok, wyrok w procesie cywilnym, wyrok nieważny, wyrok nieistniejący, prawo rzymskie, rzymski proces cywilnyBibliografia
Literatura Google Scholar
Akerberg A., Środki odwoławcze, Warszawa 1933. Google Scholar
Alvarez U., Instituciones de Derecho Romano, Madrid 1975. Google Scholar
Bethmann-Hollweg T., Der Civilprozess des gemeinen Rechts in geschichtlicher Entwicklung, Bonn 1864–1871. Google Scholar
Betti E., Diritto processuale civile Italiano, Romae 1936. Google Scholar
Costa A., La nullità della sentenza e la querela nullitatis nella storia del processo Italiano, „Rivista Italiana di scienze giuridiche” 1916, t. LVII. Google Scholar
Dajczak W., Giaro T., Longchamps de Bérier F., Prawo rzymskie (Trener akademicki), Warszawa–Bielsko-Biała 2010. Google Scholar
Della Rocca F., La nullità della sentenza nel diritto canonico, Romae 1939. Google Scholar
Ghidotti E., La nullità della sentenza giudiziale nel Diritto Canonico, Milano 1965. Google Scholar
Greenidge A.H.J., The legal procedure of Cicero’s time, New Jersey 1999. Google Scholar
Hanssen A., De sanctione nullitatis in processo canonico, Romae 1939. Google Scholar
Kaser M., Das römische Privatrecht, t. 1, München 1971. Google Scholar
Kaser M., Das römische Zivilprozessrecht, München 1966. Google Scholar
Kipp T., Römisches Recht, [w:] R. Stammler (red.), Das gesamte deutsche Recht in systematischer Darstellung, t. 1, [b.m.w.] 1931. Google Scholar
Kolańczyk K., Prawo rzymskie, Warszawa 1978. Google Scholar
Krajewski J., Nadzór judykacyjny nad prawomocnymi orzeczeniami w polskim procesie cywilnym, Toruń 1963. Google Scholar
Lega M., Bartoccetti V., Commentarius in Iudicia Ecclesiastica iuxta Codicem Iuris Canonici, Romae 1950. Google Scholar
Litauer J.J., Rektyfikacja wyroków w polskiej procedurze cywilnej, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1933, nr 1. Google Scholar
Litewski W., Rzymskie prawo prywatne, Warszawa 2000. Google Scholar
Litewski W., Rzymski proces cywilny, Kraków 1988. Google Scholar
Litewski W., Słownik encyklopedyczny prawa rzymskiego, Kraków 1998. Google Scholar
Litewski W., Studia nad rzymskim postępowaniem kognicyjnym, Kraków 1971. Google Scholar
Lòpez Zubillaga J.L., Res iudicata w prawie rzymskim, tłum. G. Wojciechowski, „Prawo – Administracja – Kościół” 2005, t. 1–2. Google Scholar
Morawski K., Uzupełnienie wyroku, „Nowe Prawo” 1966, nr 7–8. Google Scholar
Osowy P., Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2001. Google Scholar
Palmirski T. (red.), Digesta Iustiniani. Tekst i przekład, współaut. K. Hilman, M. Hładyszewska, A.M. Wasyl, H. Wolanin, J. Zabłocki, J. Reszczyński, t. VI.2 (ks. XLI–XLIV), Kraków 2016. Google Scholar
Płodzień S., Querela nullitatis jako środek odwoławczy od wyroków w prawie kanonicznym, Lublin 1959. Google Scholar
Roberti F., De processibus, Romae 1926. Google Scholar
Siedlecki W., Nieważność procesu cywilnego, Warszawa 1965. Google Scholar
Skedl A., Die Nichtigkeitsbeschwerde in ihrer geschichtlichen Entwicklung, Leipzig 1886. Google Scholar
Stefko K., Wadliwe akty sądu w postępowaniu cywilnym, [w:] Księga pamiątkowa K. Przybyłowskiego, Warszawa 1964. Google Scholar
Szolc-Nartowski B., Udział osób nieuprawnionych w wydaniu orzeczenia w postępowaniu cywilnym – uwagi na tle D. 1, 14, 3 i D. 41, 3, 44 pr., „Zeszyty Prawnicze UKSW” 2006, t. 6(2). Google Scholar
Taubenschlag R., Rzymskie prawo prywatne, Warszawa 1955. Google Scholar
Tuzov D., ‘Contra ius pronuntiare’ Sull’invalidatà della sentenza contraria a diritto nella riflessione giurisprudenziale tardoclassica, „Zeszyty Prawnicze” 2016, t. XVI, z. 1. Google Scholar
Tuzov D., Contra ius sententiam dare. Profili dell’invalidita della sentenza contraria a diritto nella riflessione giurisprudenziale tardoclassica, „Zbornik Pravnog Fakulteta u Zagrebu” 2016, t. LXVI, z. 1. Google Scholar
Waligórski M., Podstawy kasacyjne, Lwów 1936. Google Scholar
Wenger L., Institutionen des römischen Zivilprozessrechts, München 1925. Google Scholar
Wernz F., Vidal P., Ius canonicum. De processibus, Romae 1949. Google Scholar
Wetzell G.A., System des ordentlichen Civilprozesses, Leipzig 1865. Google Scholar
Wołodkiewicz W. (red.), Prawo rzymskie. Słownik encyklopedyczny, Warszawa 1986. Google Scholar
Zembrzuski T., Nieważność postępowania w procesie cywilnym, Warszawa 2017. Google Scholar
Zoll F., Rzymskie prawo prywatne (Pandekta), t. II.A, Warszawa–Kraków 1920. Google Scholar
Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach
<p>dr Sebastian Stankiewicz - z wykształcenia prawnik, z wykonywanego zawodu nauczyciel akademicki. Absolwent stacjonarnych studiów prawniczych na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (2011 r.) oraz studiów doktoranckich na ww. Uczelni (2017 r.). Doktor nauk prawnych w zakresie prawa (2018 r.). Od 1 października 2025 r. adiunkt badawczo-dydaktyczny w Zakładzie Historii, Filozofii i Teorii Prawa Instytutu Nauk Prawnych na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Wcześniej wieloletni wykładowca uczelni niepublicznych. Od 1 marca 2012 r. do 31 sierpnia 2023 r. nauczyciel akademicki w Europejskiej Uczelni Społeczno-Technicznej im. Sługi Bożego Roberta Schumana z siedzibą w Radomiu, pomysłodawca i inicjator uruchomienia w ww. Uczelni jednolitych studiów magisterskich na kierunku „prawo”. Od 1 maja 2019 r. do 31 sierpnia 2023 r. Dziekan Wydziału Nauk Prawnych EUST. Od 14 lutego 2022 r. do 30 września 2025 r. wykładowca w ramach godzin zleconych w Akademii Nauk Stosowanych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach. Zainteresowania naukowe: prawo rzymskie, rzymskie korzenie prawa współczesnego (w szczególności prawa cywilnego procesowego, prawa pracy oraz prawa ochrony środowiska), niszowe subdyscypliny naukowe prawoznawstwa, kształcenie prawników, funkcjonowanie szkolnictwa wyższego w Polsce.</p> Polska
https://orcid.org/0000-0002-7858-2181
dr Sebastian Stankiewicz - z wykształcenia prawnik, z wykonywanego zawodu nauczyciel akademicki. Absolwent stacjonarnych studiów prawniczych na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (2011 r.) oraz studiów doktoranckich na ww. Uczelni (2017 r.). Doktor nauk prawnych w zakresie prawa (2018 r.). Od 1 października 2025 r. adiunkt badawczo-dydaktyczny w Zakładzie Historii, Filozofii i Teorii Prawa Instytutu Nauk Prawnych na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Wcześniej wieloletni wykładowca uczelni niepublicznych. Od 1 marca 2012 r. do 31 sierpnia 2023 r. nauczyciel akademicki w Europejskiej Uczelni Społeczno-Technicznej im. Sługi Bożego Roberta Schumana z siedzibą w Radomiu, pomysłodawca i inicjator uruchomienia w ww. Uczelni jednolitych studiów magisterskich na kierunku „prawo”. Od 1 maja 2019 r. do 31 sierpnia 2023 r. Dziekan Wydziału Nauk Prawnych EUST. Od 14 lutego 2022 r. do 30 września 2025 r. wykładowca w ramach godzin zleconych w Akademii Nauk Stosowanych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach. Zainteresowania naukowe: prawo rzymskie, rzymskie korzenie prawa współczesnego (w szczególności prawa cywilnego procesowego, prawa pracy oraz prawa ochrony środowiska), niszowe subdyscypliny naukowe prawoznawstwa, kształcenie prawników, funkcjonowanie szkolnictwa wyższego w Polsce.
