Od zrównoważonego rozwoju do regeneracyjnej gospodarki – planetocentryczna transformacja w obliczu współczesnych wyzwań
Andrzej Kucner
Wydział Nauk Ekonomicznych, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztyniehttps://orcid.org/0000-0001-5196-8765
Abstrakt
Tekst poświęcono idei regeneratywnego rozwoju, stanowiącej odpowiedź na wyzwania kryzysu klimatycznego, wyczerpywania zasobów naturalnych i nierówności społecznych, wykraczającej poza tradycyjne podejście zrównoważonego rozwoju. Regeneratywność jest traktowana jako przesłanka aktywnego naprawiania i odbudowy systemów przyrodniczych i społecznych na rzecz ich dalszej ewolucji i wzmacniania. Przedstawiono przeobrażenia celów zielonej transformacji, od gospodarki ekologicznej przez zrównoważoną, aż po regeneracyjną, której celem jest poprawa dobrostanu środowiska i zaspokojenie potrzeb społecznych. Analiza uwzględnia aspekty aksjologiczne, ekonomiczne i społeczne, z podkreśleniem znaczenia podejścia planetocentrycznego oraz roli interdyscyplinarności w projektowaniu innowacyjnych rozwiązań, zwłaszcza w miastach.
W tekście podkreślono, że planetocentryczna aksjologia transformacji wymaga odejścia od tradycyjnego wzrostu gospodarczego na rzecz harmonii z ekosystemami, z podkreśleniem jakości życia, równości społecznej i zdrowia ekologicznego. Takie koncepcje, jak dewzrost, zero growth czy ekonomia obwarzanka, wskazują na potrzebę głębokiej zmiany wartości i celów rozwojowych, łączą wspomniane cele środowiskowe, społeczne i gospodarcze. Regeneratywne ekosystemy miejskie oraz transdyscyplinarne podejście są kluczowe w skutecznej transformacji.
Idea regeneratywnego rozwoju ma ponad stuletnią tradycję. Początkowo była ona związana z rozwojem przestrzeni zurbanizowanych i wiejskich, a dziś jest rozumiana jako aktywne wspieranie różnorodności biologicznej i złożoności systemów ożywionych. Regeneratywne projektowanie zastępuje antropocentryzm modelem biocentrycznym, dąży do synergii między różnymi obszarami działalności człowieka w celu zachowania zdolności ewolucyjnych planety. Autor artykułu, analizując aksjologiczne, praktyczne i teoretyczne podstawy tej zmiany, ma na celu stworzenie podstaw do dalszej refleksji i działań na rzecz bardziej zrównoważonej i regeneracyjnej przyszłości. Tekst stanowi głos w dyskusji nad koniecznością zmiany paradygmatów gospodarowania na planetocentryczne, zapobiegające kryzysom i służące bardziej sprawiedliwej przyszłości.
Słowa kluczowe:
ekonomia regeneracyjna, paradygmat planetocentryczny, zrównoważony rozwój, zielona transformacja, postwzrostBibliografia
Attia, S. (2018). Regenerative and Positive Impact Architecture. Learning from Case Studies. Cham: Springer.
Crossref
Google Scholar
Ayadi, R., & Sessa, C. (2023). Regenerative Value-Driven Business Ready for Switching to a Wellnessfit Economy: Delivering a Framework for Action. EMEA Publication Under The Investmed Project – Policy Paper, 10. Euro-Mediterranean Economists Association. Retrieved from https://www.enicbcmed.eu/sites/default/files/2023-11/PP_wellness-fit%20economy-n.pdf (16.08.2025). Google Scholar
Barber, B.R. (2014). Gdyby burmistrzowie rządzili światem. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza.
Crossref
Google Scholar
Bińczyk, E. (2018). Epoka człowieka. Retoryka i marazm antropocenu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Google Scholar
Bińczyk, E. (2024), Uspołecznianie antropocenu. Ekowerwa i ekologizowanie ekonomii. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Google Scholar
Brown, M., Haselsteiner, E., Apró, D., Kopeva, D., Luca, E., Pulkkinen, K.-L. & Vula R.B. (Eds.) (2018). Sustainability, Restorative to Regenerative. An Exploration in Progressing a Paradigm Shift in Built Environment Thinking, from Sustainability to Restorative Sustainability and on to Regenerative Sustainability. COST Action CA16114 RESTORE, Working Group One Report: Restorative Sustainability. Retrieved from https://www.eurestore.eu/wp-content/uploads/2018/04/Sustainability-Restorative-to-Regenerative.pdf (11.04.2025). Google Scholar
Buckton, S.J., Fazey, I., Sharpe, B., Om, E.S., Doherty, B., Ball, P., Bryant, K.M., Lait, R., Bridle, S., Cain, M., Carmen, E., Collins, L., Nixon, N., Yap, Ch., Connolly, A., Fletcher, B., Frankowska, A., Gardner, G., James, A., Kendrick, I., Kluczkovski, A., Mair, S., Morris, B., & Sinclair, M. (2023). The Regenerative Lens: A Conceptual Framework for Regenerative Social-Ecological Systems. One Earth, 6, 824-842. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2023.06.006.
Crossref
Google Scholar
Camrass, K. (2020). Regenerative Futures. Foresight, 22 (4), 401-415. https://doi.org/10.1108/FS-08-2019-0079.
Crossref
Google Scholar
Camrass, K. (2023). Regenerative Futures. Eight Principles for Thinking and Practice. Journal of Futures Studies, 28(1), 89-99. https://doi.org/10.6531/JFS.202309_28(1).0008. Google Scholar
Čegar, S., Drezgić, S., & Čišić, D. (2024). Exploring the Regenerative Economy: A Comprehensive Review of Literature. Journal of Regenerative Economics, 1(1), 1-40. https://doi.org/10.5937/jre2401001C.
Crossref
Google Scholar
Cole, R.J., Oliver, A., & Robinson, J. (2013). Regenerative Design, Socio-Ecological Systems and Co-Evolution, Building Research & Information, 41(2), 237-247. https://doi.org/10.1080/09613218.2013.747130.
Crossref
Google Scholar
Conte, E., & Monno, V. (2016). The Regenerative Approach to Model an Integrated Urban-Building Evaluation Method. International Journal of Sustainable Built Environment, 5, 12-22. https://doi.org/10.1016/j.ijsbe.2016.03.005.
Crossref
Google Scholar
Cunningham, S. (2002). The Restoration Economy: The Greatest New Growth Frontier. Immediate and Emerging Opportunities for Businesses, Communities and Investors. San Francisco: Berrett-Koehler Publisher, Inc. Google Scholar
D’Alisa, G., Demaria, F. & Kallis, G. (Eds.). (2020). Dewzrost. Słownik nowej ery. Łódź: LangeL – Łucja Lange. Google Scholar
Daly, H.E. (2005). Economics in a Full World. Scientific American, 293, 100-107. https://doi.org/10.1038/scientificamerican0905-100.
Crossref
Google Scholar
Del Borghi, A., Gallo, M., Gagliano, E., & Eleuteri, V. (2024). Regenerative Development Model: A Life Cycle-Based Methodology for the Definition of Regenerative Contribution Units (RCUs). Sustainability, 16, 1264. https://doi.org/10.3390/su16031264.
Crossref
Google Scholar
Dujarier, M.-A. (2016). The Three sociological Types of Consumer Work. Journal of Consumer Culture, 16, 555-571. https://doi.org/10.1177/1469540514528198.
Crossref
Google Scholar
Dumitrescu, L., Bliuc, I., Baran, I., Pescaru, R.-A., & Parincu, P.-D. (2021). Regenerative Design – General Principles and Implementation Strategies in Building Design. Buletinul Institutului Politehnic Din Iaşi, 67(4), 9-21. https://doi.org/10.2478/bipca-2021-0031.
Crossref
Google Scholar
Edwards, A.R. (2010). Thriving Beyond Sustainability. Pathways to a Resilient Society. Gabriola: New Society Publishers. Google Scholar
Edwards, F., & Nilstad Pettersen, I. (2023). Speculative design for envisioning more-than-human futures in desirable counter-cities. Cities, 142, 104553. https://doi.org/10.1016/j.cities.2023.104553.
Crossref
Google Scholar
Egmose, J., Jacobsen, S.G., Hauggaard-Nielsen, H., & Hulgårda, L. (2021). The Regenerative Turn. On the Re-Emergence of Reciprocity Embedded in Living Ecologies. Globalizations, 18(7), 1271-1276. https://doi.org/10.1080/14747731.2021.1911508.
Crossref
Google Scholar
Elkington, J. (2020). Green Swans. The Coming Boom in Regenerative Capitalism. New York: Fast Company Press. Google Scholar
Farr, D. (2008). Sustainable Urbanism. Urban Design with Nature. Hoboken: John Wiley & Sons. Google Scholar
Fayed, L., Elshater, A., & Rashed, R. (2018). Aspects of Regenerative Cities. In S. Kamel, H. Sabry, G.F. Hassan, M. Refat, A. Elshater, A.S. Abd Elrahman, D.K. Hassan, & R. Rashed (Eds.), Architecture and Urbanism. A Smart Outlook. Cham: Springer. Google Scholar
Fullerton, J. (2015). Regenerative Capitalism. How Universal Principles And Patterns Will Shape Our New Economy. New York: Capital Institute. Google Scholar
Geddes, P., (1915). Cities in Evolution: An Introduction to the Town PlanningMovement and to the Study of Civics. University of Michigan Library. Retrieved from https://archive.org/details/citiesinevolutio00gedduoft (11.04.2025). Google Scholar
Gehl, J. (2017). Miasta dla ludzi. Kraków: Wydawnictwo RAM. Google Scholar
Geordan, S., Issa, R., Wood, Ch., & Kelman, I. (2022). Regenerative Economics for Planetary Health: A Scoping Review. International Health Trends and Prospects, 2(3), 81-105. https://doi.org/10.32920/ihtp.v2i3.1704.
Crossref
Google Scholar
Gibbons, L.V. (2020a). Moving Beyond Sustainability: A Regenerative Community Development Framework for Co-Creating Thriving Living Systems and Its Application. Journal of Sustainable Development, 13(2), 20-52. https://doi.org/10.5539/jsd.v13n2p20.
Crossref
Google Scholar
Gibbons, L.V. (2020b). Regenerative – The New Sustainable? Sustainability, 12, 5483. https://doi.org/10.3390/su12135483.
Crossref
Google Scholar
Gibbons, L.V. Cloutier, S.A., Coseo, P.J., & Barakat, A. (2018) Regenerative Development as an Integrative Paradigm and Methodology for Landscape Sustainability. Sustainability, 10, 1910. https://doi.org/10.3390/su10061910.
Crossref
Google Scholar
Global Biodiversity Change Indicators. (2025). GEO BON. Retrieved from https://geobon.org/ebvs/indicators/ (17.07.2024). Google Scholar
Godelnik, R. (2021). Rethinking Corporate Sustainability in the Era of Climate Crisis. A Strategic Design Approach. New York: Palgrave Macmillan.
Crossref
Google Scholar
Green, J. (2021), The Anthropocene Reviewed. Essays on a Human-Centered Planet. London: Ebury Press. Google Scholar
Hickel, J. (2021). Mniej znaczy lepiej. O tym, jak odejście od wzrostu gospodarczego ocali świat. Kraków: Karakter. Google Scholar
Hosey, L. (2021). Kształt zieleni. O estetyce, ekologii i projektowaniu. Kraków: Wysoki Zamek. Google Scholar
Howard, E. (2015), Miasta-ogrody jutra. Gdańsk: Instytut Kultury Miejskiej w Gdańsku, Warszawa: Fundacja Centrum Architektury. Google Scholar
Khan, R.Z., Razak, L.A., & Premaratne, P. (2025). Green Growth and Sustainability: A Systematic Literature Review on Theories, Measures and Future Directions. Cleaner and Responsible Consumption, 17, 100274. https://doi.org/10.1016/j.clrc.2025.100274.
Crossref
Google Scholar
Kuhn, T. (2001). Struktura rewolucji naukowych. Warszawa: Fundacja Aletheia. Google Scholar
Lee, H., & Romero, J. (Eds.), (2023). IPCC: Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Geneva: IPCC. https://doi.org/10.59327/IPCC/AR6-9789291691647.
Crossref
Google Scholar
Lyle, J.T. (1994). Regenerative Design for Sustainable Development. New York: John Wiley & Sons. Google Scholar
Mang, P., & Reed, B. (2012). Regenerative Development and Design. In V. Loftness, D. Haase (Eds.). Sustainable Built Environments. New York: Springe. https://doi.org/10.1007/978-1-4614-5828-9_303.
Crossref
Google Scholar
Mang, P., & Reed, B. (2017). Regenerative Development and Design. In R.A. Meyers (Ed). Encyclopedia of Sustainability Science and Technology. New York: Springer, p. 8855-8879. https://doi.org/10.1007/978-1-4419-0851-3.
Crossref
Google Scholar
Mang, P., & Reed, B. (2020). Regenerative Development and Design. A Framework For Evolving Sustainability. Hoboken: John Wiley & Sons. Google Scholar
Mariussen, A., Mäenpää, A., Virkkala, S., & Jääskeläinen, J. (2021). Smart Multi-Level Coordination Towards Green Transformation: GRETA WP2 Report. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.24086.06721. Google Scholar
Meadows, D.H., Meadows, D., Randers, L., Behrens, J., & William, W. (1972). The Limits to Growth. A Report for the Club of Rome’s Project on the Predicament of Mankind. New York: Universe Books.
Crossref
Google Scholar
Mehaffy M., & Salingaros, N. A. (2017). Design for a Living Planet: Settlement, Science, and the Human Future. Portland: Sustasis Press. Google Scholar
Moreno, C., Allam, Z., Chabaud, D., Gall, C., & Pratlong, F. (2021). Introducing the “15-Minute City”: Sustainability, Resilience and Place Identity in Future Post-Pandemic Cities. Smart Cities, 4, 93-111. https://doi.org/10.3390/smartcities4010006.
Crossref
Google Scholar
Morseletto, P. (2020). Restorative and Regenerative. Exploring the Concepts in the Circular Economy. Journal of Industrial Ecology, 24(4), 763-773. https://doi.org/10.1111/jiec.12987.
Crossref
Google Scholar
New Amsterdam Climate, Amsterdam Climate Neutral Roadmap 2050 Report. (2021). Municipality of Amsterdam. Retrieved from https://assets.amsterdam.nl/publish/pages/943415/new_amsterdam_climate_report_2021.pdf (11.04.2025). Google Scholar
Newman, P., Beatley, T., & Boyer, H. (2009). Resilient Cities: Responding to Peak Oil and Climate Change. Washington DC: Island Press.
Crossref
Google Scholar
Nowacki, C., & Foissac, M. (2022). Regeneration in Action. Toward a New Path for Sustainable Research Projects. In D. Lockton, S. Lenzi, P. Hekkert, A. Oak, J. Sádaba, P. Lloyd (Eds.). DRS2022: Bilbao. 25 June - 3 July, Bilbao, Spain. https://doi.org/10.21606/drs.2022.764.
Crossref
Google Scholar
Papanek, V. (2021). The Green Imperative: Ecology and Ethics in Design and Architecture. London: Thames & Hudson. Google Scholar
Paris Resilience Strategy. (2018). Retrieved from https://resilientcitiesnetwork.org/downloadable_resources/Network/Paris-Resilience-Strategy-English.pdf (11.04.2025). Google Scholar
Pascual, U., Balvanera, P., Anderson, Ch.B., Chaplin-Kramer, R., Christie, M., González-Jiménez, D., Martin, A., Raymond, Ch.M., Termansen, M., Vatn, A., Athayde, S., Baptiste, B., Barton, D.N., Jacobs, S., Kelemen, E., Kumar, R., Lazos, E., Mwampamba, T.H., Nakangu, B., O’Farrell, P., Subramanian, S.M., van Noordwijk, M., Ahn S., Amaruzaman, S., Amin, A.M., Arias-Arévalo, P., Arroyo-Robles, G., Cantú-Fernández, M., Castro, A.J., Contreras, V., De Vos, A., Dendoncker, N., Engel, S., Eser, U., Faith, D.P., Filyushkina, A., Ghazi, H., Gómez-Baggethun, E., Gould, R.K., Guibrunet, L., Gundimeda, H., Hahn, T., Harmáčková, Z.V., Hernández-Blanco, M., Horcea-Milcu, A.-I., Huambachano, M., Hummel Wicher, N.L., Aydın, C.İ., Islar, M., Koessler, A. K., Japer O. Kenter, J.O., Kosmus, M., Lee, H., Leimona, B., Lele, S., Lenzi, D., Lliso, B., Mannetti, L.M., Merçon, J., Monroy-Sais, A.S., Mukherjee, N., Muraca, B., Muradian, R., Murali, R., Nelson, S.H., Nemogá-Soto, G.R., Ngouhouo-Poufoun, J., Niamir, A., Nuesiri, E., Nyumba, T.O., Özkaynak, B., Palomo, I., Pandit, R., Pawłowska-Mainville, A., Porter-Bolland, L., Quaas, M., Rode, J., Rozzi, R., Sachdeva, S., Samakov, A., Schaafsma, M., Sitas, N., Ungar, P., Yiu, E., Yoshida, Y., & Zent E. (2023). Diverse values of nature for sustainability. Nature, 620, 813-823. https://doi.org/10.1038/s41586-023-06406-9.
Crossref
Google Scholar
Pickett, S.T.A., & Grove, M. (2009). Urban Ecosystems: What Would Tansley Do? Urban Ecosystems, 12, 1-8. https://doi.org/10.1007/s11252-008-0079-2.
Crossref
Google Scholar
Plessis, Ch. du (2012). Towards a Regenerative Paradigm for the Built Environment. Building Research & Information, 40(1), 7-22. https://doi.org/10.1080/09613218.2012.628548.
Crossref
Google Scholar
Plessis, Ch. du (2022). The City Sustainable, Resilient, Regenerative – A Rose by Any Other Name? In R. Roggema (Ed.), Designing Cities for Regeneration. Vol 5. Contemporary Urban Design Thinking. Cham: Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-97023-9_2.
Crossref
Google Scholar
Raworth, K. (2021). Ekonomia obwarzanka. Siedem sposobów myślenia o ekonomii XXI wieku. Warszawa: Krytyka Polityczna. Google Scholar
Reed, B. (2007). Shifting from ‘sustainability’ to regeneration. Building Research & Information, 35(6), 674-680. https://doi.org/10.1080/09613210701475753.
Crossref
Google Scholar
Regenerative Economics. (2025). Retrieved from: https://www.regenerativeeconomics.earth/ (19.08.2025). Google Scholar
Regenesis Group Inc. (2025). Retrieved from https://regenesisgroup.com/ (16.07.2024). Google Scholar
RENEW. a manifesto for regenerative design and engineering. (2025) Retrieved from https://www.bath.ac.uk/publications/centre-for-regenerative-design-engineering-for-a-net-positive-world-renew-manifesto/attachments/regenerative-design-engineering-for-a-net-positive-world-centre-manifesto-2025.pdf (17.09.2025). Google Scholar
Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future. Retrieved from https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/5987our-common-future.pdf (11.04.2025). Google Scholar
Rifkin, J. (2003). Wiek dostępu. Nowa kultura hiperkapitalizmu, w której płaci się za każdą chwilę życia. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie. Google Scholar
Rogall, H. (2010). Ekonomia zrównoważonego rozwoju. Teoria i praktyka. Poznań: Zysk i S-ka. Google Scholar
Rose, J.F.P. (2019). Dobrze nastrojone miasto. Czego współczesna nauka, pradawne cywilizacje i ludzka natura mogą nas nauczyć o przyszłości życia w miastach. Kraków: Karakter. Google Scholar
Sanchez-Canon, E., Alvarado-Rincon, J.A., Rodriguez, D., Barrera, V.M., Rios-Moyano, D.K., Lizarazo, C.F. (2025). Conceptualization of Regenerative Rural Development: A Systematic Review. Sustainability, 17, 425. https://doi.org/10.3390/su17020425.
Crossref
Google Scholar
Schuring, S., & Turan, K. (2021). The Concept of a 'Regenerative City': How to Turn Cities into Regenerative Systems. Journal of Urban Regeneration and Renewal, 15(2), 161-175. https://doi.org/10.69554/JWJN3679.
Crossref
Google Scholar
Senge, P,, Smith, B., Kruschwitz, N., Laur, J., & Schley, S. (2008). The Necessary Revolution. How Individuals and Organizations Are Working Together to Create a Sustainable World. New York: Doubleday. Google Scholar
Sim, D. (2020). Miasto .yczliwe. Jak kszta.towa. miasto z trosk. o wszystkich. Krakow: Wysoki Zamek. Google Scholar
Skrzypczy.ski, R. (2020). Postwzrost, dewzrost, awzrost... polska terminologia dla ro.nych wariantow przysz.o.ci bez wzrostu. Czas Kultury, 3, 7-13. Retrieved from: https://czaskultury.pl/wp-content/uploads/2021/03/RSkrzypczynski_PostwzrostDewzrostAwzrost_CzasKultury_3_2020.pdf (11.04.2025). Google Scholar
Szczęsny, J. (2023). Azyle, nisze i enklawy, czyli katalog ma.ych utopii. Warszawa: Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Google Scholar
Tansley, A.G. (1935). The use and abuse of vegetational concepts and terms. Ecology 16, 284.307.
Crossref
Google Scholar
The 17 Goals. (2025). Retrieved from https://sdgs.un.org/goals (9.07.2024). Google Scholar
The Ideal City. Exploring Urban Futures. (2021). Berlin: SPACE10. Google Scholar
The Post Growth Encyclopedia. (2024). Post Growth Institute. Retrieved from: https://postgrowth.org/the-post-growth-encyclopedia/ (12.08.2024). Google Scholar
The Sustainable Development Goals Report 2023: Special Editions. Towards a Rescue Plan for People and Planet, United Nations. United Nations. Retrieved from: https://unstats.un.org/sdgs/report/2023/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2023.pdf (11.07.2024). Google Scholar
Transforming Our World: The 2030 Agenda For Sustainable Development. Retrieved from https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/21252030%20Agenda%20for%20Sustainable%20Development%20web.pdf (11.07.2024). Google Scholar
Urban Green Transition . transforming our cities for a new reality. (2023). Retrived from https://issuu.com/stateofgreen/docs/sog_whitepaper_cities_210x297_v06_w_9017297efbec06fr=xKAE9_zJGAA&submissionGuid=cf71c5dd-3062-46dd-866a-666d86b64b7c (1.08.2024). Google Scholar
Urban Regeneration as a Tool for Inclusive and Sustainable Recovery. Report on the Expert Group Meeting. 1 - 2 December 2021. (2022) Retrieved from https://unhabitat.org/sites/default/files/2022/05/report_egm_urban_regeneration.pdf (17.09.2025). Google Scholar
Vince, G. (2022). Nomad Century: How Climate Migration Will Reshape Our World. Flatiron Books. Google Scholar
Wahl, D.Ch. (2016). Designing Regenerative Cultures. Chicago: Triarchy Press. Google Scholar
Woo, F., Wortmann, J., Schurig, S., & Leidreiter, A. (2014). Regenerative Urban Development. A Roadmap To The Ci Ty We Need. Hamburg: World Future Council. Google Scholar
Wydział Nauk Ekonomicznych, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
https://orcid.org/0000-0001-5196-8765
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Każdy Autor składa oświadczenie, że praca nie była wcześniej publikowana (pod tym samym lub innym tytułem, nie stanowi również części innej publikacji) oraz nie narusza praw autorskich innych osób. Jednocześnie Autor przenosi na wydawcę wyłączne prawo wydania i rozpowszechniania tego utworu drukiem w formie zwartej publikacji czasopisma oraz w formie publikacji elektronicznej.
Czasopismo udostępnione jest na licencji Creative Commons CC-BY-NC-ND
