Gwara żołnierska w ludowym Wojsku Polskim w świetle „fali” i jej funkcjonalne ekwiwalenty w Narodowej Armii Ludowej Niemieckiej Republiki Demokratycznej
Abstract
Artykuł przedstawia analizę gwary żołnierskiej w ludowym Wojsku Polskim (LWP) ze szczególnym uwzględnieniem zjawiska „fali” – nieformalnego systemu obyczajów i hierarchii wśród rekrutów, uzależnionego od długości stażu służby. Celem badania jest ukazanie, w jaki sposób język potoczny żołnierzy odzwierciedlał ich doświadczenia związane z „falą” w wojsku. Materiał źródłowy obejmuje glosariusze, zbiory leksyki oraz relacje autobiograficzne byłych żołnierzy odbywających zasadniczą służbę wojskową w latach 1975–1989. Analizie poddano wybrane jednostki leksykalne, które zestawiono z ich funkcjonalnymi odpowiednikami w gwarze żołnierskiej w Narodowej Armii Ludowej (NVA) byłej Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD). Leksykalno-pragmatyczna perspektywa porównawcza umożliwia uchwycenie zarówno wspólnych elementów wynikających z podobnych ram instytucjonalnych służby, jak i różnic zależnych od lokalnych uwarunkowań językowych i kulturowych. Przeprowadzona synteza potwierdza trans-
narodowy charakter zjawiska „fali”: analogiczne ramy służby w obu armiach sprzyjały powstawaniu porównywalnych praktyk komunikacyjnych i mechanizmów językowych.
Schlagworte:
polska gwara żołnierska, Ludowe Wojsko Polskie, fala żołnierska, niemiecka gwara żołnierska, ekwiwalenty funkcjonalne, komunikacja wewnątrzgrupowaLiteraturhinweise
Baranowska A. (2009): Proces kształtowania się tożsamości w instytucji totalnej na przykładzie żołnierzy-mieszkańców obozu Babilon w Iraku. „Socjologia” XLV, s. 22–30. Google Scholar
Dębska A. (1997): Fala w wojsku. Ukryta struktura życia koszarowego. Warszawa. Google Scholar
Faliszewska P. (2018): Kodyfikacja języka wojskowego – wybrane postulaty językowe publikowane na łamach miesięcznika Bellona. „Słowo. Studia językoznawcze” 9, s. 33–48.
Crossref
Google Scholar
Figura H.Z. (2015): Ludowe Wojsko Polskie czy Wojsko Polskie. „Kwartalnik Bellona” 2, s. 215–219. Google Scholar
Głowacki J. (1990): O języku żołnierskim. „Poradnik Językowy” 2, s. 119–122. Google Scholar
Goffman E. (2006): Charakterystyka instytucji totalnych. [W:] Współczesne teorie socjologiczne. Red. A. Jasińska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski. Warszawa, s. 316–335. Google Scholar
Grabias S. (2001): Język w zachowaniach społecznych. Lublin. Google Scholar
Jankowska A. (2014): Miejsce języka wojskowego wśród odmian współczesnej polszczyzny. „Obronność. Zeszyty Naukowe” 2(10), s. 40–44. Google Scholar
Jarosz B. (2016): Typologie socjolektów w polskiej literaturze językoznawczej. Implikacje terminologiczne. [W:] Badania nad językiem i kulturą. Red. S. Gaś, D. Kalecińska, S. Wawrzyniak. Poznań, s. 139–154. Google Scholar
Jarosz B. (2018): O (nie)tożsamości pojęć: język specjalistyczny, język specjalny, język fachowy, język profesjonalny, język zawodowy, profesjolekt, technolekt. „Polonica” XXXVIII, s. 1–24.
Crossref
Google Scholar
Jędrzejko M. (2002a): Życie według fali. Istota i charakter żołnierskiej subkultury. Warszawa. Google Scholar
Jędrzejko M. (2002b): Koty, wicki i rezerwa. Zwyczaje, obrzędy i język „fali”. Warszawa. Google Scholar
Kanarski L. (1994): Podkultura żołnierska. Warszawa. Google Scholar
Kania S. (1969): O polskiej gwarze żołnierskiej. „Poradnik Językowy” nr 2, s. 126–140. Google Scholar
Kania S. (1973): U źródeł gwary żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego. „Poradnik Językowy” z. 9, s. 544–548. Google Scholar
Kania S. (1978): Polska gwara żołnierska lat 1914–1939. Zielona Góra. Google Scholar
Kania S. (1986): Polska gwara konspiracyjno-partyzancka 1939–1945. Warszawa–Poznań. Google Scholar
Kania S. (1995): Słownik argotyzmów. Warszawa. Google Scholar
Klapper M. (2014): Leksyka żołnierzy Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Afganistanie jako najmłodsza warstwa polskiego profesjolektu żołnierskiego. „Język Polski” XCIV, z. 2, s. 130–141.
Crossref
Google Scholar
Kołodziejek E. (1997): Językowo-kulturowy fenomen fali żołnierskiej. [W:] Z polszczyzny historycznej i współczesnej. Red. T. Ampel. Rzeszów, s. 85–97. Google Scholar
Kołodziejek E. (2006): Człowiek i świat w języku subkultur. Szczecin. Google Scholar
Król-Kumor M. (2018): Modele słowotwórcze w wybranych żargonach języka polskiego. „Studia Rusycystyczne” T. 26, s. 83–95. Google Scholar
Kułacz S. (2023): Gwara żołnierska w dokumentach osobistych polskich weteranów armii Cesarstwa Niemieckiego. „Socjolingwistyka” 37(1), s. 43–56.
Crossref
Google Scholar
Kułacz S. (2025): Slawizmy w niemieckiej gwarze żołnierskiej na przestrzeni XX wieku. „Prace Językoznawcze” XXVII/1, s. 163–178.
Crossref
Google Scholar
Kupiszewski P. (1987): Język żołnierski. „Poradnik Językowy” 4, s. 273–281. Google Scholar
Kurdyła T. (2023): O podziałach odmian społecznych polszczyzny i nieostrości ich granic. „Język Polski” CIII, z. 3, s. 16–28.
Crossref
Google Scholar
Marciniak S. (1987): Język wojskowy. Warszawa. Google Scholar
Mikołajczyk B. (2021): Stopnie wojskowe to nie rzeczowniki, dlatego też nie mają rodzaju. Socjolingwistyczne aspekty dyskusji o feminizacji stopni wojskowych w Niemczech. „Socjolingwistyka” 35, s. 391–406.
Crossref
Google Scholar
Obara J. (2002): Berufliche und territoriale Bedingungen der lexikalischen Besonderheiten im Soziolekt der Wehrdienstleistenden Soldaten. „Acta Universitatis Wratislaviensis” 3(13), s. 15–46. Google Scholar
Obara J. (2008): Wpływ geograficznego usytuowania jednostek wojskowych, leksyki wojskowej i gwarowej na kształtowanie się socjolektalnego słownictwa żołnierzy na przykładzie Dolnego Śląska. [W:] Księga X-lecia Kollegium Karkonoskiego. Red. M. Ursel. Jelenia Góra, s. 161–171. Google Scholar
Pacuła J. (2019): O rozwoju semantycznym socjolektalnej ‘amby’. „Polonica” 39, s. 205–217.
Crossref
Google Scholar
Pasek M. (1994): Trepy, szweje, bażanty. Warszawa. Google Scholar
Piekot T. (2008): Język w grupie społecznej. Wprowadzenie do badań socjolektów. Wałbrzych. Google Scholar
Skibiński F. (1970): O polskim języku wojskowym. „Wojskowy Przegląd Historyczny” 3, s. 340–361. Google Scholar
Slater A. (2015): Militärsprache. Die Sprachpraxis der Bundeswehr und ihre geschichtliche Entwicklung. Freiburg i.Br. – Berlin – Wien. Google Scholar
Smolińska M. (2021): Wpływ hierarchicznej struktury instytucjonalnej na zachowania językowe grupy na przykładzie wojska i socjolektu żołnierskiego w czasach Ludowego Wojska Polskiego. „Studia Filologiczne Uniwersytetu Jana Kochanowskiego” 34, s. 637–653. Google Scholar
Wilkoń A. (2000): Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny. Wyd. drugie. Katowice. Google Scholar
Wojtasik L. (1969): Źródła języka żołnierskiego. „Zeszyty Naukowe WAP” 1, s. 90–105. Google Scholar
