Sen w XVII-wiecznych rozmowach na podstawie niemiecko-polskich pomocy do nauki języków

Andrzej Klonder

doi:10.31648/ep.12148

Opublikowane: 2025-12-15

Nr XXVI/2 (2025)

Sen w XVII-wiecznych rozmowach na podstawie niemiecko-polskich pomocy do nauki języków

Andrzej Klonder

Echa Przeszłości

Dział: ARTYKUŁY I ROZPRAWY

https://doi.org/10.31648/ep.12148

Abstrakt

W badaniach nad historią snu wykorzystywano wiele różnorodnych źródeł, m.in. przepisy prawa, kompendia wiedzy, pamiętniki, korespondencje, inwentarze (spisy mienia), rachunki instytucji i gospodarstw domowych, literaturę piękną, ikonografię. Autor artykułu przedstawia możliwości, jakie daje badaczom typ źródła dotąd słabo wykorzystywany – wzorcowe dialogi (rozmówki) do nauki języków obcych. W Europie wczesnonowożytnej były one publikowane powszechnie. Ukazywały się także na językowym pograniczu polsko-niemieckim, w Prusach Królewskich i Książęcych oraz na Śląsku. Przede wszystkim miały pomagać młodzieży mieszczańskiej, dla której mową macierzystą był niemiecki, w opanowaniu języka polskiego. Przyszłym kupcom i rzemieślnikom z Gdańska, Wrocławia i z mniejszych miast znajomość polskiego ułatwiała współżycie i prowadzenie interesów z Polakami z bliskiego sąsiedztwa i z głębi Rzeczypospolitej. Autor analizuje cztery zbiory rozmówek: Mikołaja Volckmara (1612), Johanna Ernestiego (1689), Karola Woyny (1690) i Jana Monety (1720). Zawierają one informacje o czasie snu dorosłych i dzieci w domach mieszczan i – w mniejszym stopniu – szlachty; warunkach materialnych wypoczynku – użytkowanych w tym celu pomieszczeniach, meblach, pościeli, o nocnym ubiorze. Niektóre dialogi dość szeroko przedstawiają czynniki utrudniające spokojny wypoczynek, np. twarde posłanie, zimno, hałasy (chrapanie osób dzielących sypialnię lub łóżko, szczekanie psów, miauczenie kotów), ataki insektów (pcheł, pluskiew). Inne opisują wpływające na jakość snu zjawiska psychiczne – nocne strachy, zmory i senne marzenia. Dzięki rozmówkom poznajemy codzienne rytuały towarzyszące udawaniu się na spoczynek i porannemu wstawaniu.

Słowa kluczowe:

nauka języków obcych, rozmówki, sen, język polski, język niemiecki, mieszczanie, wiek XVII

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Klonder, A. (2025). Sen w XVII-wiecznych rozmowach na podstawie niemiecko-polskich pomocy do nauki języków. Echa Przeszłości, (XXVI/2), 59–68. https://doi.org/10.31648/ep.12148

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Źródła
Google Scholar

Ernesti J., Polnischer Donat, Thorn 1691.
Google Scholar

Moneta J., Enchiridion Polonicum oder polnisches Handbuch, Danzig 1720.
Google Scholar

Nicolausa Volckmara Vierzig Dialogi 1612 – źródło do badań nad życiem codziennym w dawnym Gdańsku, wyd. E. Kizik, Gdańsk 2005.
Google Scholar

Woyna J.K., Kleine Lustgarten worin Gänge zur polnischen Sprache angewiesen werden. Ogród uciech w którym proste ścieżki do języka polskiego są polecane, Danzig 1712.
Google Scholar

Opracowania
Google Scholar

Badstübner-Kizik K., Kizik E., Sprachen Lernen in der frühen Neuzeit. Polnisch und Deutschunter-richt in Danzig vor dem Hintergrunde der „Vierzig Dialogi” des Nicolaus Volckmar (1612), „Studia Germanica Gedanensia” 2003, nr 11.
Google Scholar

Budziak R., Deutsch als Fremdsprache in Polen. Sprachbücher aus dem 16. bis 18. Jahrhundert, Wiesbaden 2010.
Google Scholar

Bues A., Rozmówki polsko-niemiecko-łacińskie jako przejaw wielokulturowości, [w:] Stosunki polsko¬-niemieckie, red. J. Wijaczka, Kielce 2001.
Google Scholar

Dąbrowska A., Nauczanie polszczyzny jako języka obcego w historii języka polskiego, „Język Polski” 2018, t. XCVIII, z. 2.
Crossref
Google Scholar

Elias N., O procesie cywilizacji. Analizy socjo- i psychogenetyczne, Warszawa 2011.
Google Scholar

Fejtová O., Pomoce do konwersacji jako źródło poznania życia codziennego mieszczaństwa w dobie wczesnonowożytnej, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2009, R. LVII, nr 3–4.
Google Scholar

Frączek A., Kleiner Lust-Garten Jana Karola Woyny (1690, 1746). Zagadnienia makrostrukturalne, „Studia Germanica Gedanensia” 2010, nr 23.
Google Scholar

Glück H., Deutsch als Fremdsprache in Europa vom Mittelalter bis zur Barockzeit, Berlin–New York 2002.
Crossref
Google Scholar

Klonder A., Jedzenie oraz inne sprawy. Codzienność Europy Środkowej we wczesnonowożytnych rozmówkach do nauki języków obcych, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2011, R. LIX, nr 1.
Google Scholar

Mączak A., Życie codzienne w podróżach po Europie w XVI i XVII w., wyd. drugie, Warszawa 1980 (wyd. pierwsze 1978).
Google Scholar

Pawłowska R., Fonetyka języka polskiego nauczanego w Gdańsku w XVII wieku, Wrocław 1979.
Google Scholar

Rombowski A., Nauka języka polskiego we Wrocławiu (koniec w. XVI, poł. w. XVIII), Wrocław 1961.
Google Scholar

Rombowski A., Szkolnictwo polskie w Toruniu w XVI–XVIII wieku, „Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza” 1960 [1961], nr 6.
Google Scholar

Sikorska M., Deutsch-polnische Konversationsübungen als Quelle zur Ernährungsgeschichte. „Polnischer Donat” Johannes Ernesti von 1689, [w:] Das Fremde erfahren. Polen-Litauen, Deutschland und Frankreich in der Reiseliteratur, wyd. W. Zientara, L. Lewandowska, Toruń 2014.
Google Scholar

Siuciak M., Sztuka konwersacji w tekstach z XVII i XVIII wieku, Katowice 2006.
Google Scholar