Próba likwidacji wyznania Świadków Jehowy w Polsce w drugiej połowie 1950 roku. Zarys zagadnienia


Abstrakt

Po 1945 r. Świadkowie Jehowy stanowili w Polsce relatywnie niewielkie wyznanie, liczące kilkadziesiąt tysięcy wiernych, kierowane przez Radę Główną w Łodzi. Ze względu na aktywność
misyjną, zasadę neutralności wobec państwa, wyrażającą się nieangażowaniem w jego struktury i odmawianiem udziału w tych jego poczynaniach, które wyznawcy uznawali za niezgodne z prawem Bożym, i wreszcie z uwagi na główną siedzibę mieszczącą się w Stanach Zjednoczonych, od 1946 r. uważano ich za potencjalne źródło niepokojów społecznych. Od 1948 r. władze państwowe zaczęły dostrzegać w nich także zagrożenie dla ustroju komunistycznego oraz środowisko prowadzące działalność szpiegowską na rzecz krajów zachodnich. Idąc za przykładem Czechosłowacji, na przełomie 1949 i 1950 r. podjęto decyzję o zlikwidowaniu wyznania. Intensywne przygotowania do realizacji tego zamiaru trwały od marca 1950 r. W czerwcu 1950 r. przeprowadzono liczne aresztowania, które kontynuowano również w następnych miesiącach (operację tę nazwano „akcją J”). Od czerwca do grudnia 1950 r. do więzień trafiło około trzech tysięcy Świadków Jehowy, ponad trzystu z nich wytoczono procesy, pozostałych stopniowo zwalniano, żądając zerwania z wyznawaną religią. Akcja kasacji wyznania kosztowała życie co najmniej kilkunastu osób. Wyznanie Świadków Jehowy zdelegalizowano formalnie 2 lipca 1950 r. W artykule skupiono się na opisie przygotowań do zniesienia wyznania, przybliżeniu kryteriów, według których dokonywano aresztowań oraz ustaleniu ich zakresu. Pominięto natomiast, z uwagi na obszerność zagadnienia, następstwa tych poczynań: procesy sądowe, skazywanie na pobyt w obozach pracy, zmuszanie do wystąpienia z wyznania, zwolnienia z pracy, wysiedlenia i innego rodzaju działania represyjne.


Słowa kluczowe

Świadkowie Jehowy; mniejszości wyznaniowe; Polska; 1950; represje Świadkowie Jehowy; mniejszości wyznaniowe; Polska; 1950; represje

Źródła archiwalne

Instytut Pamięci Narodowej, Biuro Upowszechniania w Warszawie (IPN BU)

– Świadkowie Jehowy.

Instytut Pamięci Narodowej, Olsztyn (IPN Ol)

– Wojskowy Sąd Rejonowy w Olsztynie.

Źródła drukowane

Proces Romana Romkowskiego, Józefa Różańskiego i Anatola Fejgina w 1957 roku, opracowanie i wybór Marek Jabłonowski, Włodzimierz Janowski, t. 1–2, Warszawa 2011.

Literatura

Applebaum Anne, Za żelazną kurtyną. Ujarzmienie Europy Wschodniej 1944–1956, Warszawa 2013.

Ekumeniczny leksykon Kościołów i Wspólnot religijnych województwa warmińsko-mazurskiego, red. Władysław Nowak, Olsztyn 1999.

Dziobek-Romański Jacek, Uznawanie związków religijnych w Polsce (1944–1989) narzędziem dyskryminacyjnej polityki władz, Lublin 2004.

Jasiński Grzegorz, Wyznanie Świadków Jehowy na Warmii i Mazurach po drugiej wojnie światowej (do 1950 roku), „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2019, nr 2, s. 243–283.

Mańkowski Kwiryn, Kościoły i związki religijne w Rzeczpospolitej Polskiej. Zarys stanu prawno-organizacyjnego, Warszawa 1948.

Martinek Branislav, Świadkowie Jehowy w Czechosłowacji po 1945 r., [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, t. III: Z badań nad oporem społecznym w Europie Środkowej w latach 1948–1955, red. Łukasz Kamiński, Wrocław 2000, s. 52–60.

Michalak Ryszard, Polityka wyznaniowa państwa polskiego wobec mniejszości religijnych w latach 1945–1989, Zielona Góra 2014.

Mirończuk Jan, Świadkowie Jehowy wobec władz Polski Ludowej – geneza kontestacji, [w:] Władze Polski Ludowej a mniejszościowe związki wyznaniowe, red. Tadeusz J. Zieliński, Warszawa–Katowice 2010, s. 85–98.

Modzelewski Wojciech, Pacyfizm. Wzory i naśladowcy, Warszawa 2000.

Ordowski Jürgen, Scheider Jan, Świadkowie Jehowy w Polsce w latach 1936–1945. Bilans historiograficzny, [w:] Od nacjonalistycznych konfrontacji do porozumienia europejskiego. Rola Kościołów w dziejowej drodze Niemiec i Polski w XIX i XX wieku, red. Gerhard Besier, Wałbrzych 2004, s. 164–189.

Polska, „Rocznik Świadków Jehowy”, 1994, s. 172–252.

Rzędowski Jerzy, Najdłuższa konspiracja PRL?, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, 2004, nr 3, s. 43–44.

Slupina Wolfgang, Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939–1945 oraz 1950–1989, [w:] „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”. Prześladowania i sprzeciw Świadków Jehowy w okresie reżimu hitlerowskiego, red. Hans Hesse, Wrocław, 2010, s. 207–245.

Świadkowie Jehowy. Głosiciele Królestwa Bożego, New York 1995.

Tłomacki Andrzej, Stosunki wyznaniowe w Polsce w latach 1944–1953 na przykładzie powiatu bialskiego, Warszawa 2010.

Urban Kazimierz, Mniejszości religijne w Polsce 1945–1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994.

Urban Kazimierz, Świadkowie Jehowy w latach 1950–1963. Przyczynek do likwidacyjnej tendencji w polityce wyznaniowej państwa, [w:] idem, Mniejszości religijne w Polsce po II wojnie światowej. Szkice i materiały, Kraków 2012, s. 217–228.
Pobierz


Opublikowane
2021-02-01

Cited By /
Share

Jasiński, G. (2021). Próba likwidacji wyznania Świadków Jehowy w Polsce w drugiej połowie 1950 roku. Zarys zagadnienia. Echa Przeszłości, (XXI/2), 283–314. https://doi.org/10.31648/ep.6356

Grzegorz Jasiński 
https://orcid.org/0000-0003-2733-6527