Polska potęgą kolonialną? Wątek kolonialny II Rzeczypospolitej Polskiej na łamach miesięcznika „Morze” w latach 1924–1939

Przemysław Michał Fydryszewski

doi:10.31648/ep.12880

Opublikowane: 2026-06-30

Nr XXVII/1 (2026)

Polska potęgą kolonialną? Wątek kolonialny II Rzeczypospolitej Polskiej na łamach miesięcznika „Morze” w latach 1924–1939

Przemysław Michał Fydryszewski

Echa Przeszłości

Dział: ARTYKUŁY I ROZPRAWY

https://doi.org/10.31648/ep.12880

Abstrakt

W artykule podjęto tematykę polskich aspiracji kolonialnych w okresie międzywojennym, analizując je z perspektywy miesięcznika „Morze”, wydawanego przez Ligę Morską i Kolonialną w latach 1924–1939. Autor przedstawia ideowe i propagandowe podstawy kolonializmu II Rzeczypospolitej, ukazując, w jaki sposób dążenia te miały wpisywać Polskę w grono mocarstw posiadających terytoria zamorskie. Szczególną uwagę poświęcono projektom osadniczym w Angoli, Liberii, Brazylii i na Madagaskarze, które – choć nie zostały zrealizowane – ilustrują mechanizmy łączenia polityki emigracyjnej z koncepcjami ekspansji kolonialnej. Analizowane źródła wskazują na to, że Liga Morska i Kolonialna starała się nie ograniczać do propagowania wizji kolonii jako panaceum na problemy przeludnienia i dostępu do surowców, lecz również budować poczucie dumy narodowej poprzez przypominanie postaci polskich podróżników i odkrywców.

Pismo „Morze” pełniło istotną rolę w kształtowaniu opinii społecznej: promowało kursy i obozy kolonialne, popularyzowało wiedzę o kulturach pozaeuropejskich, jednocześnie konsekwentnie przekonując, że Polska powinna zabiegać o własne terytoria zamorskie. Chociaż w praktyce plany te miały charakter utopijny, determinowany ograniczeniami geopolitycznymi i gospodarczymi II RP, stanowiły ważny element budowania świadomości morskiej oraz tożsamości narodowej. W artykule podkreślono, że kolonializm w polskim wydaniu był raczej ideą polityczną i narzędziem mobilizacji społecznej niż realnym programem ekspansji.

Słowa kluczowe:

kolonie, Liga Morska i Kolonialna, Morze, II Rzeczpospolita

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Fydryszewski, P. M. (2026). Polska potęgą kolonialną? Wątek kolonialny II Rzeczypospolitej Polskiej na łamach miesięcznika „Morze” w latach 1924–1939. Echa Przeszłości, (XXVII/1), 94–116. https://doi.org/10.31648/ep.12880

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Źródła drukowane
Google Scholar

Statut Ligi Morskiej i Kolonialnej, Warszawa 1935.
Google Scholar

Opracowania
Google Scholar

Białas T., Liga Morska i Kolonialna 1930 – 1939, Gdańsk 1983.
Google Scholar

Borkowska G., Polskie doświadczenie kolonialne, „Teksty Drugie” 2007, nr 4, s. 15–24
Google Scholar

Danek A., Sny o potędze. Koncepcje i wątki imperialne w polskiej myśli politycznej pierwszej połowy XX wieku, Kraków 2021.
Google Scholar

Garlicki A., Problemy kolonialne w opinii MSZ w 1936 r., w: Naród i państwo, Warszawa 1969.
Google Scholar

Jarnecki M., Fantastyka polityczna czy konieczność? Portugalska Afryka, Nikaragua, Boliwia i Ekwador w polskich planach kolonialnych, „Sprawy Narodowościowe” 2010, z. 36, s. 93-105.
Crossref
Google Scholar

Kaganiec-Kamieńska A., Polityka imigracyjna wybranych państw Ameryki Łacińskiej na przełomie XIX i XX w., „Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny” 2012, vol. 38, s. 57-82.
Google Scholar

Kempiński T., Plany kolonizacji Madagaskaru w II Rzeczypospolitej, w: Polska – Europa Środkowa i Wschodnia. Historia relacji, stan obecny i perspektywy rozwoju, Olsztyn 2017.
Google Scholar

Kowalski M. A., Kolonie Rzeczypospolitej. Zamorskie zdobycze Polaków – idea i rzeczywistość, Warszawa 2014.
Google Scholar

Nadolska – Styczyńska A., Ludy Zamorskich Lądów. Kultury pozaeuropejskie, a działalność popularyzatorska Ligi Morskiej i Kolonialnej, Wrocław 2005.
Google Scholar

Piotrowski P., Działalność Ligi Morskiej i Kolonialnej na Mazowszu w okresie międzywojennym, „Notatki Płockie. Kwartalnik Towarzystwa Naukowego Płockiego” 2017, nr 2(251), s. 18-24.
Google Scholar

Puchalski P., Polityka kolonialna międzywojennej Polski w świetle źródeł krajowych i zagranicznych: nowe spojrzenie (1918–1945), „Res Gestae. Czasopismo Historyczne” 2019, t. 7, s. 68–121
Google Scholar

Żukowski A., Polskie koncepcje kolonialne i osadnicze na południu Afryki w okresie międzywojennym, „Przegląd Polonijny” 1999, z. 2, s. 93-107
Google Scholar

Prasa
Google Scholar

Americana, „Morze” 1936, nr 7, s. 34-35.
Google Scholar

Bod Stanisław, Kronika kolonialna, „Morze” 1937, nr 6, s. 29-30
Google Scholar

Bod Stanisław, Sprawy kolonialne: Przegląd kolonjalny, „Morze” 1936, nr 3, s. 29-30.
Google Scholar

Bod Stanisław, Zagadnienie emigracji, a sprawa żydowska w Polsce, „Morze” 1936 , nr 10, s. 17-19.
Google Scholar

Bod Stanisław, Sprawy kolonialne, „Morze” 1937, nr 1, s. 28-30.
Google Scholar

Bod Stanisław, Sprawy kolonialne, „Morze” 1937, nr 3, s. 27-28.
Google Scholar

Brunne Stefan, Maurycy August hr. Bieniowski, „Morze” 1929, nr 7-8, s. 23-24.
Google Scholar

Bulowski Leon, Madagaskar jako teren kolonizacyjny, „Morze” 1929, nr 9-10, s. 26-29.
Google Scholar

Dębski Jan, Nasze dążenia kolonialne, „Morze” 1936, nr 10, s. 1-2.
Google Scholar

Dębski Jan, O wolny dostęp do surowców, „Morze” 1937, nr 10, s. 1-2.
Google Scholar

Doliwa, Nasze tytuły do kolonij, „Morze” 1932, nr 5, s. 20-21.
Google Scholar

Działalność Syndykatu Emigracyjnego, „Morze” 1937, nr 10, s. 38.
Google Scholar

G., Sprawy kolonjalne: Parę słów o osadnictwie w Brazylji, „Morze” 1936, nr 2, s. 29-30.
Google Scholar

Gebethner Juliusz, Wspomnienia polskiego kolonisty, „Morze” 1938, nr 4, s. 21-22.
Google Scholar

Ginsbert Julian., Polska bandera na Atlantyku, „Morze” 1935, nr 8-9, s. 19.
Google Scholar

Głuchowski Kazimierz, Idźmy za morza!, „Morze” 1928, nr 3, s. 31-32.
Google Scholar

Głuchowski Kazimierz, O „nową Polskę”, „Morze” 1928, nr 4 s. 25.
Google Scholar

Głuchowski Kazimierz, Angola jako ewentualny polski teren osadniczy, „Morze” 1928, nr 5, s. 26-29.
Google Scholar

Głuchowski Kazimierz, Akcja kolonjalna Ligi Morskiej i Rzecznej, „Morze” 1928, nr 12, s. 27-29.
Google Scholar

Głuchowski Kazimierz, Kolonizacja zamorska a inicjatywa prywatna, „Morze” 1929, nr 4-5, s. 34.
Google Scholar

Grabowski Tadeusz Stan, Położenie osadnictwa polskiego w Brazylii, „Morze” 1938, nr 8, s. 12-14.
Google Scholar

Januszewicz E. Praca polska w Liberji, „Morze” 1935, nr 5, s. 19.
Google Scholar

Jeszcze o emigracji żydowskiej, „Morze” 1936, nr 11, s. 9-11.
Google Scholar

Jeziorański Kazimierz, Musimy otrzymać kolonje, „Morze” 1935, nr 7, s. 10.
Google Scholar

Jeziorański Kazimierz, Polska a kolonie, „Morze i kolonie” 1939, nr 4, s. 4-5.
Google Scholar

Kresowiec, Kresowcy a nowa Polska, „Morze” 1928, nr 10, s. 25-26.
Google Scholar

Kronika, „Morze” 1935, nr 2, s. 37-38.
Google Scholar

Kronika, „Morze” 1935, nr 6, s. 47.
Google Scholar

Kronika, „Morze” 1936, nr 2, s. 37-38.
Crossref
Google Scholar

Kronika kolonjalna: 100.000 głosów za akcją kolonjalną, „Morze” 1929, nr 9-10, s. 30.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Informacyjny kurs kolonjalny, „Morze” 1930, nr 6, s. 30.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Informacyjny kurs kolonjalny, „Morze” 1930, nr 7, s. 36.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Jeszcze o Angoli, „Morze” 1931, nr 5, s. 32.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Odczyt o Angoli, „Morze” 1929, nr 2-3, s. 73.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Ostrzeżenie przed oszustami emigracyjnymi, „Morze” 1931, nr 4, s. 30.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Pierwsze kroki w akcji kolonizacyjnej w Angoli, „Morze” 1929, nr 12, s. 29.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Plotka o Angoli, „Morze” 1931, nr 2, s. 29.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Po dwutygodniu propagandowym, „Morze” 1930, nr 10, s. 29.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Program związku, „Morze” 1930, nr 4, s. 27.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Przyjazd P. R. Kannewiszera z Angoli, „Morze” 1930, nr 12, s. 28.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Traktat handlowy Polski z Portugalją, „Morze” 1929, nr 11, s. 27.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Tydzień kolonjalny, „Morze” 1930, nr 8, s. 24.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: wyjazd do Brazylji d-ra Gustawa Załęckiego, „Morze” 1930, nr 7, s. 35.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Wyjazd pionierów kolonialnych do Angoli, „Morze” 1930, nr 5, s. 31.
Google Scholar

Kronika kolonjalna: Z wydziału kolonjalnego, „Morze” 1931, nr 5, s. 32.
Google Scholar

Kronika związku, „Morze” 1928, nr 5, s. 31.
Google Scholar

Kronika związku, „Morze” 1928, nr 6, s. 26.
Google Scholar

L. J., Działalność LMK w 1937/38 r. „Morze i kolonie” 1939, nr 5, s. 4-6.
Google Scholar

Lepecki Bohdan, Wśród pokonanych pionierów, „Morze” 1930, nr 11, s. 26-27.
Google Scholar

Letnie obozy LMK, „Morze” 1934, nr 6, s. 14.
Google Scholar

Łyp Franciszek, Przegląd kolonjalny: Utrudnienia imigracyjne do Angoli, „Morze” 1931, nr 5, s. 30-31.
Google Scholar

Łyp Franciszek, Przegląd kolonjalny: Zarządzenia imigracyjne Angoli, „Morze” 1931, nr. 6-7, s. 43.
Google Scholar

Łyp Franciszek, Włosi wobec polskiej kwestji kolonialnej, „Morze” 1931, nr 5, s. 22-23.
Google Scholar

Łyp Franciszek, Przegląd kolonjalny: Liberja w kłopotach, „Morze” 1932, nr 7-8, s. 42.
Google Scholar

Łyp Franciszek, Mandaty kolonialne, „Morze” 1933, nr 5, s. 23.
Google Scholar

Łyp Franciszek, Przegląd kolonjalny, „Morze” 1934, nr 10, s. 18-19.
Google Scholar

Musimy stworzyć „Fundusz kolonjalny!”, „Morze” 1932, nr 3, s. 23-24.
Google Scholar

Nowe poczynania, „Morze” 1934, nr 11, s. 1.
Google Scholar

Oksza-Grabowski J., Afryka Francuska, „Morze” 1929, nr 2-3, s. 70-71.
Google Scholar

Oparcie programu, „Morze” 1929, nr 6, s. 1-2.
Google Scholar

Ossendowski F. A., Siła ducha polskiego. „Morze” 1928, nr 3, s. 33.
Google Scholar

Oszelda Władysław, „Tak” i „nie” Brazylijskiej Polityki Imigracyjnej, „Morze” 1937, nr 4, s. 18-19.
Google Scholar

Pankiewicz Michał, Sprawy kolonjalne: Osadnictwo w Paranie, „Morze” 1934, nr 12, s. 18-19.
Google Scholar

Pankiewicz Michał, Wola Morska w Paranie, „Morze” 1935, nr 7, s. 33.
Google Scholar

Pankiewicz Michał, Żądamy kolonji, „Morze” 1935, nr 5, s. 12-13.
Google Scholar

Pionier kolonialny. Organ związku pionierów kolonialnych, „Morze” 1929, nr 4-5, s. 33.
Google Scholar

Piotrowicz Roman, Możliwości polskich żądań kolonialnych, „Morze” 1937, nr 4, s. 15-17.
Google Scholar

Program prac Ligi posiedzenie Rady Głównej w dniu 18-XII-1930: Sekcja Mandatowa, „Morze” 1931¸ nr 1, s. 18-20.
Google Scholar

Pistel H., Przystępując do wydawania miesięcznika „Morze”, „Morze” 1924, nr 1, s. 2.
Google Scholar

Republika czarnych – Liberja, „Morze” 1935, nr 2, s. 13-15.
Google Scholar

Rosiński W., Nasze zadania i cele, „Morze” 1929, nr 9-10, s. 23-24.
Google Scholar

Rosiński W., Niemieckie zastrzeżenia w sprawie akcji kolonjalnej Ligi Morskiej i Rzecznej, „Morze” 1929, nr 6, s. 27-28.
Google Scholar

Rosiński W., W sprawie realizacji programu kolonjalnego, „Morze” 1930, nr 8, s. 19-20.
Google Scholar

Rosiński W., W sprawie byłego dominjum kolonjalnego Niemiec, „Morze” 1930, nr 9, s. 17-18.
Google Scholar

Rosiński W., O koncentrację poczynań kolonizacyjnych, „Morze” 1931, nr 10-11, s. 31-32.
Google Scholar

Rozwadowski Jan, Polskie tendencje emigracyjne, a sprawa byłych niemieckich kolonij mandatowych, „Morze” 1928, nr 7, s. 17-18.
Google Scholar

Rozwadowski Jan, Konstrukcja prawna i repartycja mandatów kolonjalnych, „Morze” 1929, nr 4-5, s. 38-39.
Google Scholar

Rozwadowski Jan, Podstawy polskich dążeń kolonialnych, „Morze” 1929, nr 11, s. 21-24.
Google Scholar

Rozwadowski Jan, Przegląd kolonjalny: Niemiecki handel kolonjalny, „Morze” 1930, nr 10, s. 28.
Google Scholar

Rozwadowski Jan, Sprawy kolonjalne na zachodzie, „Morze” 1934, nr 1, s. 25-26.
Google Scholar

Sprawy kolonialne, „Morze” 1938, nr 2, s. 31-32.
Google Scholar

Sprawy kolonialne, „Morze” 1938, nr 9, s. 30-31.
Google Scholar

Studium Migracyjno-Kolonialne, „Morze” 1937, nr 11, s. 36.
Google Scholar

Sukiennicki Hubert, Międzynarodowe Mandaty kolonialne, „Morze” 1933, nr 1, s. 19-21.
Google Scholar

Z życia organizacji, „Morze” 1934, nr 12, s. 24-26.
Crossref
Google Scholar

Z życia organizacji, „Morze” 1936, nr 11, s. 36-37.
Google Scholar

Z życia organizacji, „Morze i kolonie” 1939, nr 1, s. 34-35.
Google Scholar

Zadania Syndykatu Emigracyjnego, „Morze” 1938, nr 7, s. 41.
Google Scholar

Zagórski Czesław., Pionierska praca, „Morze” 1936, nr 10, s. 23-25.
Google Scholar

Załęcki Gustaw, O istocie przedsiębiorstw kolonialnych, „Morze” 1929, nr 1, s. 29-31.
Google Scholar

Zieliński Stanisław, Słownik Biograficzny podróżników i eksploratorów, „Morze” 1931, nr 10-11, s. 41-43.
Google Scholar