Badanie empiryczne pola semantycznego polskiego czasownika modalnego musieć
Abstrakt
Artykuł opisuje empiryczne studium semantyki polskiego czasownika modalnego musieć. Czasownik musieć może wyrażać w języku polskim znaczenia zarówno rdzenne (deontyczne), jak i epistemiczne. Do pierwszej kategorii zalicza się znaczenia obowiązku i konieczności wystąpienia jakiegoś zdarzenia. Do drugiej – wyrażenie przekonania nadawcy, że dane zdarzenie istnieje bądź zaistniało. Autor tekstu podejmuje próbę kontekstowej dezambiguacji znaczeń wyrażanych przez polski czasownik musieć. W badaniu wykorzystano koncepcje wywodzące się z filozofii, które zaadaptowano do analizy autentycznych próbek języka zarejestrowanych w podkorpusie mówionym Narodowego Korpusu Języka Polskiego. W wyniku przeprowadzonej analizy ustalono tła
konwersacyjne, na podstawie ewaluacji których nadawca wyraża modalność epistemiczną
lub rdzenną, co w efekcie prowadzi do wyrażenia modalnej siły konieczności. Badanie
pokazuje, że jedno znaczenie modalne wynika z uwzględnienia kilku światów możliwych,
których ewaluacji dokonuje nadawca. Część z nich wynika z bezpośredniej sytuacji
wyrażonej przez nadawcę w sądzie logicznym. W wyniku ich ewaluacji powstaje znaczenie
rdzenne (deontyczne). Inne z kolei wynikają z tego, co nadawca myśli lub jaką ma opinię.
W efekcie powstaje znaczenie epistemiczne. Nie da się jednak wykluczyć, że prymarna
opinia nadawcy bywa oparta na ocenie sytuacji.
Słowa kluczowe:
conversational background, epistemic modality, root modality, semantic field of modal expressions, modality, contextual disambiguationBibliografia
Aikhenvald A.Y. (2004): Evidentiality. Oxford. Google Scholar
Bąk P. (1984): Gramatyka języka polskiego. Warszawa. Google Scholar
Boniecka B. (1999): Wykład o modalności. “Annales UMCS. Sectio FF” (17), pp. 7–29. Google Scholar
Bybee J., Perkins R., Pagliuca W. (1994): The Evolution of Grammar: Tense, Aspect, and Modality in the Languages of the World. Chicago–London. Google Scholar
Carnap R. (1956): Meaning and Necessity: A Study in Semantics and Modal Logic. Chicago. Google Scholar
Furdal A. (1977): Językoznawstwo otwarte. Opole. Google Scholar
Górski R.L., Łaziński M. (2012): Typologia tekstów Narodowego Korpusu Języka Polskiego. [In:] Narodowy Korpus Języka Polskiego. A. Przepiórkowski et al. (eds). Warszawa, pp. 13–23. Google Scholar
Grzegorczykowa R. (2010): Wprowadzenie do semantyki językoznawczej (4th ed.). Warszawa. Google Scholar
Hacqaurd V. (2006): Aspects of Modality. Cambridge, MA [a PhD dissertation]. Google Scholar
Hacqaurd V. (2010): On the event relativity of modal auxiliaries. “Natural language semantics” 18(1), pp. 79–114. Google Scholar
Hacqaurd V. (2011): Modality. [In:] Semantics. An International Handbook of Natural Language Meaning. Vol. 2. K. von Heusinger, C. Maienborn, P. Portner (eds). Berlin–Boston, pp. 1484–1515. Google Scholar
Hengeveld K. (2004): Illocution, Mood and Modality. [In:] Morphology: An International Handbook on Inflection and Word-formation. Vol. 2. G. Booij, C. Lehmann, J. Mugdan, S. Skopeteas (eds). Berlin, pp. 1190–1201. Google Scholar
Hintikka J. (1962): Knowledge and Belief. New York. Google Scholar
Jędrzejko E. (1987): Semantyka i składnia polskich czasowników deontycznych. Wrocław. Google Scholar
Jędrzejko E. (2001): Jeszcze o modalności z perspektywy badań języka i stylu tekstów artystycznych. [In:] Stylistyka a pragmatyka. B. Witosz (ed.). Katowice, pp. 82–96. Google Scholar
Jędrzejowski Ł. (2015): On Tensed Modals in Polish. [In:] Formal Approaches to Slavic Linguistics. The First Berkeley Meeting. Ann Arbor, pp. 122–142. Google Scholar
Johansson S. (2013): Modals and Semi-modals of Obligation in American English: Some Aspects of Developments from 1990 until the Present Day (2013). [In:] The Verb Phrase in English. Investigating Recent Language Change with Corpora. B. Aarts, J. Close, G. Leech, S. Wallis (eds). Cambridge, pp. 372–380. Google Scholar
Koseska-Toszewska W., Kotsyba N. (2008): What is Imperceptive Modality? “Cognitive Studies” 8, pp. 139–157. Google Scholar
Kratzer A. (1977): What ‘must’ and ‘can’ must and can mean. “Linguistics and Philosophy” 1(3), pp. 337–355. Google Scholar
Kratzer A. (1981): The Notional Category of Modality. [In:] Words, Worlds, and Contexts: New Approaches in Word Semantics. H.-J. Eikmeyer, H. Rieser (eds). Berlin, pp. 38–74. Google Scholar
Kratzer A. (1991): Modality. [In:] Semantics: An International Handbook of Contemporary Research. A. von Stechow, D. Wunderlich (eds). Berlin, pp. 639–650. Google Scholar
Kratzer A. (2012): Modals and Conditionals: New and Revised Perspectives. Oxford–New York. Google Scholar
Kripke S.A. (1963): Semantical considerations on modal logic. “Acta Philosophica Fennica” 16, pp. 83–94. Google Scholar
Laskowski R. (1999): Kategorie fleksyjne języka polskiego – charakterystyka funkcjonalna. [In:] Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia. R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel (eds). Warszawa, pp. 151–221. Google Scholar
Lewis D. (1973): Counterfactuals. Oxford–Malden, MA. Google Scholar
Ligara B. (1997): Polskie czasowniki modalne i ich francuskie ekwiwalenty tłumaczeniowe. Kraków. Google Scholar
Łapa R. (2021): Językoznawcze studia nad modalnością. Poznań. Google Scholar
Łaziński M. (2020): Wykłady o aspekcie polskiego czasownika. Warszawa. Google Scholar
Nauze F.D. (2008): Modality in Typological Perspective. Enschede. Google Scholar
Palmer F.R. (1986/2001): Mood and Modality. Second edition. Cambridge. Google Scholar
Pęzik P. (2012a). Język mówiony w NKJP. [In:] Narodowy Korpus Języka Polskiego. A. Przepiórkowski, et al. (eds.). Warszawa, pp. 37–47. Google Scholar
Pęzik P. (2012b): Wyszukiwarka PELCRA dla danych NKJP. [In:] Narodowy Korpus Języka Polskiego. A. Przepiórkowski, et al. (eds). Warszawa, pp. 253–279. Google Scholar
Portner P. (2009): Modality. Oxford–New York. Google Scholar
Pruss A.R. (2001): Possible Worlds: What They Are Good for and What They Are. Pittsburgh [a PhD dissertation]. Google Scholar
Przepiórkowski A., Bańko M., Górski R.L., Lewandowska-Tomaszczyk B. (eds) (2012): Narodowy Korpus Języka Polskiego. Warszawa. Google Scholar
Rozumko A. (2019): Modal Adverbs in English and Polish. A Functional Perspective. Białystok. Google Scholar
Rytel D. (1982): Leksykalne środki wyrażania modalności w języku czeskim i polskim. Wrocław. Google Scholar
Szymański L. (2015) On typologizing linguistic modality. [In:] The fifth international conference‘Language, Culture, and Society in Russian/English Studies’: The Proceedings. J. Roberts, E. Volodarskaya (eds). London, pp. 207–222. Google Scholar
Szymański L. (2019): Modal Auxiliaries and Aspect in Contemporary American English – A corpus-based study. Zielona Góra. Google Scholar
Szymański L. (2021a): A corpus-based analysis of the modal ‘can’ with the perfect in American English from a synchronic and diachronic perspective. “Studia Neophilologica” 93(3), pp. 287–313. Google Scholar
Szymański L. (2021b): Terminologia związana z tłem konwersacyjnym w opisie modalności językowej oraz propozycja jej przekładu na język polski. “Język Polski” 1, pp. 31–43. Google Scholar
Szymański L. (2022): The Furdalian concept of ‘open linguistics’ exemplified with an investigation into the semantic field of English possibility modals. “Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego” 78, pp. 237–258. Google Scholar
Szymański L. (2024): The ordering sources in the interpretation of English modals exemplified with English ‘must’. ”Studia Neophilologica” 96(2), pp. 464–482, https://doi.org/10.1080/00393274.2023.2299453. Google Scholar
Tabisz A. (2016): Modalność epistemiczna w ustnych wypowiedziach maturzystów. “Stylistyka” 25, pp. 429–443. Google Scholar
Van der Auwera J., Plungian V.A. (1998): Modality’s semantic map. “Linguistic Typology” 2(1), pp. 79–124. Google Scholar
Von Fintel K. (2006): Modality and Language. [In:] Encyclopedia of Philosophy. Second edition. D.M. Borchert (ed.). Detroit–New York. Google Scholar
Von Wright G.H. (1951): An Essay in Modal Logic. Amsterdam. Google Scholar
