Architektoniczny wymiar tęsknoty za PRL: rola nostalgii w ocenie tradycyjnych i nowoczesnych budynków i wnętrz mieszkalnych
Mikolaj Filipiak
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Szkoła Doktorska Nauk Społecznych Academia Rerum Socialiumhttps://orcid.org/0009-0001-8794-8827
Adam Zdunczyk
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Instytut PsychologiiMaria Lewicka
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Instytut Psychologiihttps://orcid.org/0000-0002-6060-467X
Abstract
Cel: Celem badania było zbadanie związku między nostalgią i jej rodzajami (nostalgią restoratywną i refleksyjną) oraz preferencjami budynków i wnętrz o stylu nowoczesnym oraz typowym dla okresu PRL. Przewidywano, że nostalgia restoratywna (tęsknota za minionym okresem i chęć jego odtworzenia w teraźniejszości) będzie sprzyjać preferencjom architektury – budynków oraz wnętrz mieszkań – typowych dla okresu PRL w większym stopniu niż nostalgia refleksyjna, będąca refleksją nad mijającym czasem. Oczekiwano też pozytywnego związku wieku badanych z preferencjami budynków i wnętrz typowych dla okresu PRL.
Metoda: Badanie pierwsze o charakterze pilotażowym przeprowadzono na grupie N = 67. Sprawdzona została korelacja między wiekiem oraz dwoma rodzajami nostalgii mierzonej kwestionariuszem INP (Index of Nostalgia Proneness) w adaptacji Prusik (2011) a ocenami 20 zdjęć bloków z okresu PRL oraz nowoczesnych budynków.
W badaniu drugim wzięło udział 476 osób w wieku 18–83 lat. Wypełniały one kwestionariusz mierzący dwa typy nostalgii i oceniały 12 losowo prezentowanych zdjęć budynków oraz wnętrz w stylu nowoczesnym lub PRL-owskim na czterech wymiarach: „podoba mi się”, praktyczność, domowość i nostalgiczność.
Wyniki: W badaniu pierwszym osoby starsze cechowały się wyższym poziomem nostalgii tęsknoty i wyżej oceniały zdjęcia budynków w stylu PRL. Nostalgia tęsknota była lepszym predyktorem ocen zdjęć bloków niż nostalgia refleksyjna.
W badaniu drugim, analiza statystyczna wykazała negatywny związek pomiędzy wiekiem a oceną ogólną i nostalgiczności wnętrz w stylu PRL, oraz pozytywną z oceną nostalgiczności wnętrz nowoczesnych. Nostalgia refleksyjna lepiej wyjaśniała wariancję ocen budynków nowoczesnych. Nostalgia tęsknota była silniej związana z ocenami wnętrz w stylu PRL niż nostalgia refleksyjna, oraz pozwalała przewidywać ocenę nostalgiczności budynków w stylu PRL. Oba rodzaje nostalgii przewidywały pozytywne oceny nowoczesnych wnętrz.
Konkluzja: Wyniki badań ukazują złożony obraz powiązań między nostalgią, stylem i ocenami prezentowanych zdjęć. Wykazano (spodziewany) związek nostalgii tęsknoty z pozytywnymi ocenami miejsc w stylu PRL, jednak pojawiły się także nieoczekiwane relacje między zmiennymi w badaniu drugim. Brak reprodukcji korelacji wieku z ocenami zdjęć sugeruje ograniczony wpływ doświadczeń z młodości na kształtowanie się preferencji do budynków i wnętrz.
Keywords:
nostalgia restoratywna, nostalgia tęsknota, nostalgia refleksyjna, preferencja budynków, preferencja wnętrz, PRLReferences
Abakoumkin, G., Hepper, E. G., Wildschut, T., Sedikides, C. (2019). From nostalgia through social connectedness to self-continuity: Replication and extension. Hellenic Journal of Psychology, 16(2), 127–144. https://doi.org/10.26262/hjp.v16i2.7893 Google Scholar
Abeyta, A. A., Routledge, C., Juhl, J. (2015). Looking back to move forward: Nostalgia as a psychological resource for promoting relationship goals and overcoming relationship challenges. Journal of Personality and Social Psychology, 109(6), 1029–1044. https://doi.org/10.1037/pspi0000036 Google Scholar
Anspach, C. K. (1934). Medical dissertation on nostalgia by Johannes Hofer, 1688. Bulletin of the Institute of the History of Medicine, 2(6), 376–391. Google Scholar
Aulich, A. (2024). Niezwykła moda z czasów PRL. Takie niesamowite rzeczy nosiły dziewczyny! Moda wraca? Sprawdź! https://kalisz.naszemiasto.pl/niezwykla-moda-z-czasow-prl-takie-niesamowite-rzeczy-nosily/ar/c6-9200057 Google Scholar
Batcho, K. I. (1995). Nostalgia: A psychological perspective. Perceptual and Motor Skills, 80(1), 131–143. https://doi.org/10.2466/pms.1995.80.1.131 Google Scholar
Batcho, K. I. (2013). Nostalgia: Retreat or support in difficult times? The American Journal of Psychology, 126(3), 355–367. https://doi.org/10.5406/amerjpsyc.126.3.0355 Google Scholar
Batcho, K. I. (2020). Nostalgia: The paradoxical bittersweet emotion. W: Jacobsen, M. H. (red.), Nostalgia now. Cross-disciplinary perspectives on the past in the present. (wyd. 1, s. 31–46). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429287602 Google Scholar
Behler, A. M. C., Cairo, A., Green, J. D., Hall, C. (2021). Making America great again? National nostalgia’s effect on outgroup perceptions. Frontiers in Psychology, 12, artykuł 555667. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.555667 Google Scholar
Blum, M. (2000). Remaking the East German past: Ostalgie, identity, and material culture. Journal of Popular Culture, 34(3), 229–253. https://doi.org/10.1111/j.0022-3840.2000.3403_229.x Google Scholar
Boyer, D. (2006). Ostalgie and the politics of the future in Eastern Germany. Public Culture, 18 (2), 361–381. https://doi.org/10.1215/08992363-2006-008 Google Scholar
Boym, S. (2001). The future of nostalgia. Basis Books. Google Scholar
Boym, S. (2007). Nostalgia and its discontents. Hedgehog Review, 9(2), 7–18. Google Scholar
Brzezińska, A. (2006). Dzieciństwo i dorastanie: korzenie tożsamości osobistej i społecznej. W: A. W. Brzezińska, A. Hulewska, J. Słomska (red.), Edukacja regionalna (s. 47–77). Wydawnictwo Naukowe PWN. Google Scholar
Cheung, W. Y., Sedikides, C., Wildschut, T. (2016). Induced nostalgia increases optimism (via social-connectedness and self-esteem) among individuals high, but not low, in trait nostalgia. Personality and Individual Differences, 90, 283–288. https://doi.org/10.1016/j.paid.2015.11.028 Google Scholar
Czapiński, J., Panek, T. (red.) (2015). Diagnoza społeczna 2015. Warunki i jakość życia Polaków. Research Report. Warszawska Rada Monitoringu Społecznego. Google Scholar
Davis, F. (1979). Yearning for yesterday. A sociology of nostalgia. The Free Press. Google Scholar
De Diego, F. F., Ots, C. V. (2014). Nostalgia: A conceptual history. History of Psychiatry, 25(4), 404–411. https://doi.org/10.1177/0957154X14545290 Google Scholar
Ekman, J., Linde, J. (2005). Communist nostalgia and the consolidation of democracy in Central and Eastern Europe. Journal of Communist Studies and Transition Politics, 2(3), 354–374. https://doi.org/10.1080/13523270500183512 Google Scholar
Field, A. (2000). Discovering statistics using SPSS for Windows. Sage Publications Ltd. Google Scholar
FOTOTAPETA (2000). “Zachęta” do światowej fotografii prasowej https://fototapeta.art.pl/fti-wpp43a.html Google Scholar
Godole, J., Idrizi, I. (red.) (2019). Between apathy and nostalgia. Public and private recollections of communism in contemporary Albania. Institute for Democracy, Media and Culture. Google Scholar
Havlena, W. J., Holak, S. L. (1996). Exploring nostalgia imagery through the use of consumer collages. Advances in Consumer Research, 23(1), 35–42. Google Scholar
Havlena, W. J., Holak, S. L. (2000). Nostalgia and nostalgia-proneness: Classification and measurement. Unpublished Working Paper. Google Scholar
Hepper, E. G., Wildschut, T., Sedikides, C., Ritchie, T. D., Yung, Y.-F., Hansen, N., Abakoumkin, G., Arikan, G., Cisek, S. Z., Demassosso, D. B., Gebauer, J. E., Gerber, J. P., González, R., Kusumi, T., Misra, G., Rusu, M., Ryan, O., Stephan, E., Vingerhoets, A. J., Zhou, X. (2014). Pancultural nostalgia: Prototypical conceptions across cultures. Emotion (Washington, D.C.), 14(4), 733–747. https://doi.org/10.1037/a0036790 Google Scholar
Hepper, E. G., Sedikides, C., Wildschut, T., Cheung, W. Y., Abakoumkin, G., Arikan, G., Aveyard, M., Baldursson, E. B., Bialobrzeska, O., Bouamama, S., Bouzaouech, I., Brambilla, M., Burger, A. M., Chen, S. X., Cisek, S., Demassosso, D., Estevan-Reina, L., González Gutiérrez, R., Gu, L., … Zengel, B. (2024). Pancultural nostalgia in action: Prevalence, triggers, and psychological functions of nostalgia across cultures. Journal of Experimental Psychology: General, 153(3), 754–778. https://doi.org/10.1037/xge0001521 Google Scholar
Holak, S. L., Havlena, W. J. (1998). Feelings, fantasies, and memories: An examination of the emotional components of nostalgia. Journal of Business Research, 42(3), 217–226. https://doi.org/10.1016/S0148-2963(97)00119-7 Google Scholar
Holak, S. L, Havlena, W., Matveev, A. (2005). Exploring nostalgia in Russia: Testing the index of nostalgia-proneness”. W: K. M, Ekstrom, H. Brembeck (red.), ACR European Advances in Consumer Research (t. 7, s. 195–200). Association for Consumer Research. Google Scholar
Holbrook, M. B. (1993). Nostalgia and consumption preferences: Some emerging patterns of consumer tastes. Journal of Consumer Research, 20(2), 245–256. Google Scholar
Jacobsen, M. H. (2020). Introduction: in times of nostalgia: The brave new world of a grand old emotion. W: M. H. Jacobsen (red.), Nostalgia now. Cross disciplinary perspectives on the past and the present (s. 1–28). Routledge. Google Scholar
Jarmuż, M. (2013). „Nie chcemy być nowocześni”: z badań nad sposobami urządzania mieszkań w PRL. Polska 1944/45-1989: studia i materiały, 11, 45–66. Google Scholar
Juhl, J., Biskas, M. (2023). Nostalgia: An impactful social emotion. Current Opinion in Psychology, 49, artykuł 101545. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2022.101545 Google Scholar
Koleva, D. (2019). Post-socialist nostalgia: What is it and what to do about it? W: J. Godole, I. Idrizi (red.), Between apathy and nostalgia. Public and private recollections of communism in contemporary Albania (s. 133–145). Institute for Democracy, Media and Culture. Google Scholar
Królikowski, K. (Reżyser). (2017). Bloki [Film]. Mediadizajn; Zachodniopomorski Fundusz Filmowy Pomeranian Film. Google Scholar
Lewicka, M., Prusik, M. (2023). Bittersweet versus bitter or sweet: The psychological implications of restorative and reflective nostalgia [preprint]. OSF Preprints. http://dx.doi.org/10.31219/osf.io/89fc7 Google Scholar
Lewicka, M., Rowiński, K., Iwańczak, B., Bałaj, B., Kula, A. M., Oleksy, T., Prusik, M., Toruńczyk-Ruiz, S., Wnuk, A. (2019). On the essentialism of places: Between conservative and progressive meanings. Journal of Environmental Psychology, 65, artykuł 101318. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2019.101318 Google Scholar
Maksimović, M. (2017). Unattainable past, unsatisfying present – Yugonostalgia: An omen of a better future? Nationalities Papers, 45(6), 1066–1081. DOI: 10.1080/00905992.2017.1312324 Google Scholar
McCann, W. H. (1941). Nostalgia: A review of the literature. Psychological Bulletin, 38(3), 165–182. https://doi.org/10.1037/h0057354 Google Scholar
Newman, D. B., Sachs, M. E., Stone, A. A., Schwarz, N. (2020). Nostalgia and well-being in daily life: An ecological validity perspective. Journal of Personality and Social Psychology, 118(2), 325–347. https://doi.org/10.1037/pspp0000236 Google Scholar
Ostovich, S. T. (2020). Dangerous memories: Nostalgia and the historical sublime. W: Jacobsen, M. H. (red.), Nostalgia now. Cross-disciplinary perspectives on the past in the present. (wyd. 1, s. 101–115). Routledge. Google Scholar
Pejas, I. (2024). Moda PRL w pigułce. Charakterystyka, trendy, ubrania, przykłady stylizacji. https://wizaz.pl/moda/moda-prl-w-pigulce-charakterystyka-trendy-ubrania-przyklady-stylizacji-404763 r1/#Jak%20ubiera%C4%87%20si%C4%99%20w%20tylu%20PRL’u?%20Moda%20vintage%20w%20od%C5%9Bwie%C5%Bconym%20wydaniu Google Scholar
Prusik, M. (2011). Raj utracony? Nostalgia za PRL-em – rola mechanizmów pamięci Kolektywnej [nieopublikowana rozprawa doktorska]. Uniwersytet Warszawski. Google Scholar
Prusik, M., Lewicka, M. (2016). Nostalgia for communist times and autobiographical memory: Negative present or positive past?. Political Psychology, 37(5), 677–693. https://doi.org/10.1111/pops.12330 Google Scholar
Roeske, M. (2014). Moda czy nostalgia? O tym, jak PRL funkcjonuje w wyobraźni społecznej współczesnych Polaków. Kultura Popularna, 2(40), 140–151. Google Scholar
Routledge, C. (2016). Nostalgia. A psychological resource. Psychology Press. Google Scholar
Routledge, C., Arndt, J., Sedikides, C., Wildschut, T. (2008). A blast from the past: The terror management function of nostalgia. Journal of Experimental Social Psychology, 44(1), 132–140. https://doi.org/10.1016/j.jesp.2006.11.001 Google Scholar
Schindler, R. M., Holbrook, M. B. (2003). Nostalgia for early experience as a determinant of consumer preferences. Psychology & Marketing, 20(4), 275–302. https://doi.org/10.1002/mar.10074 Google Scholar
Sedikides, C., Cheung, W. Y., Wildschut, T., Hepper, E. G., Baldursson, E., Pedersen, B. (2018). Nostalgia motivates pursuit of important goals by increasing meaning in life. European Journal of Social Psychology, 48(2), 209–216. https://doi.org/10.1002/ejsp.2318 Google Scholar
Sedikides, C., Wildschut, T. (2019). The sociality of personal and collective nostalgia. European Review of Social Psychology, 30(1), 123–173. https://doi.org/10.1080/10463283.2019.1630098 Google Scholar
Sedikides, C., Wildschut, T. (2022). Nostalgia across cultures. Journal of Pacific Rim Psychology, 16. https://doi.org/10.1177/18344909221091649 Google Scholar
Sedikides, C., Wildschut, T., Gaertner, L., Routledge, C., Arndt, J. (2010). Nostalgia as enabler of self continuity. W: F. Sani (red.), Self continuity (s. 227–239). Psychology Press. Google Scholar
Skowronski, J. J. , Walker, W. R., Henderson, D. X., Bond, B. G. (2014). The fading affect bias: Its history, its implications, and its future. Advances in Experimental Social Psychology, 49, 163–218. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-800052-6.00003-2 Google Scholar
Todorova, M., Gille, Z. (red.). (2010). Post-Communist nostalgia. Berghahn Books. Google Scholar
Vess, M., Arndt, J., Routledge, C., Sedikides, C., Wildschut, T. (2012). Nostalgia as a resource for the self. Self and Identity, 11(3), 273–284. https://doi.org/10.1080/15298868.2010.521452 Google Scholar
Wildschut, T., Sedikides, C., Arndt, J., Routledge, C. (2006). Nostalgia: Content, triggers, functions. Journal of Personality and Social Psychology, 91(5), 975–993. https://doi.org/10.1037/0022-3514.91.5.975 Google Scholar
Wildschut, T., Sedikides, C. (2023). Water from the lake of memory: The regulatory model of nostalgia. Current Directions in Psychological Science, 32(1), 57–64. https://doi.org/10.1177/09637214221121768 Google Scholar
Zachęta Narodowa Galeria Sztuki (2025). Szare w kolorze 1956-1970. https://zacheta.art.pl/pl/mediateka-i-publikacje/szare-w-kolorze-1956-1970 Google Scholar
Zhou, X., Sedikides, C., Wildschut, T., Gao, D.-G. (2008). Counteracting loneliness: On the restorative function of nostalgia. Psychological Science, 19(10), 1023–1029. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2008.02194.x Google Scholar
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Szkoła Doktorska Nauk Społecznych Academia Rerum Socialium
https://orcid.org/0009-0001-8794-8827
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Instytut Psychologii
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Instytut Psychologii
https://orcid.org/0000-0002-6060-467X
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
