Zadania i kompetencje psychologa penitencjarnego w świetle przeprowadzonych badań empirycznych

Ewa Jegier

Akademia Wymiaru Sprawiedliwości
https://orcid.org/0000-0002-1343-6060


Abstract

Cel: Praca psychologa penitencjarnego jest analizowana w artykule w ramach modelu kompetencji zawodowych psychologa funkcjonującego w instytucji totalnej. Luka badawcza dotyczy niewystarczającego empirycznego rozpoznania tego, jak formalnie określone zadania psychologa w polskiej Służbie Więziennej są odzwierciedlane w deklarowanej praktyce zawodowej oraz jakie kompetencje są uznawane za kluczowe przez osoby wykonujące tę pracę. Celem badania było określenie relacji między zakresem zadań wynikających z przepisów i dokumentów Służby Więziennej a zadaniami deklarowanymi przez psychologów penitencjarnych, a także opisanie samoopisowego profilu kompetencji badanych oraz wskazanie kompetencji ocenianych jako najważniejsze w tej roli zawodowej.

Metoda: W badaniu uczestniczyły 94 osoby pełniące służbę lub wykonujące pracę na stanowisku psychologa penitencjarnego. Zastosowano analizę dokumentów, autorski kwestionariusz wywiadu oraz dwa narzędzia samoopisowe: PROKOS i BIP. Analizy obejmowały statystyki opisowe, ocenę rzetelności, analizę rozkładów oraz testy zależności dobrane do charakteru zmiennych.

Wyniki: Badani najczęściej wskazywali zadania zgodne z formalnym zakresem obowiązków, zwłaszcza sporządzanie opinii psychologicznych, realizację programów readaptacyjnych i konsultacje z osobami osadzonymi. Jednocześnie pojawiły się wskazania zadań wykraczających poza stricte psychologiczny zakres pracy, co sugeruje ryzyko przeciążenia rolą i rozmycia granic zawodowych. W samoopisowym pomiarze kompetencji najwyższe wyniki uzyskano w zakresie kompetencji kooperacyjnych, zaradności społecznej, wrażliwości społecznej i asertywności, a niższe w zakresie kompetencji społecznikowskich i elastyczności.

Konkluzje: Przeprowadzone badanie pokazuje, że psycholog penitencjarny pełni rolę złożoną, łączącą zadania diagnostyczne, pomocowe, opiniodawcze, organizacyjne i szkoleniowe. Deklarowane przez badanych kompetencje oraz te uznawane za najważniejsze koncentrują się wokół empatii, asertywności, współpracy i odporności na stres. Badanie ma wartość opisowo-diagnostyczną i wskazuje obszary wymagające dalszej, bardziej pogłębionej eksploracji dotyczące przede wszystkim rozwiązań organizacyjnych wspierających jakość pracy psychologów penitencjarnych.


Keywords:

kompetencje zawodowe, psycholog penitencjarny, Służba Więzienna, służby mundurowe, rozwój zawodowy


Alfred, A. (2013). Ethics in correctional and forensic psychology: Getting the balance right. Australian Psychologist, 48(1), 47–56. https://doi.org/10.1111/j.1742-9544.2012.00079.x
Crossref   Google Scholar

Bednarczyk, H., Kwiatkowski, S. M., Woźniak, I. (2012). Wstępny projekt modelu struktury standardu kompetencji zawodowych. Departament Rynku Pracy MpiPS.   Google Scholar

Bieńkowska, A., Brol, M. W. (2009). Prezentacje graficzne profili kompetencyjnych. Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa, 1, 9–14.   Google Scholar

Bierie, D. M., Mann, R. E. (2017). The history and future of prison psychology. Psychology. Public Policy and Law, 23(4), 478–489. https://doi.org/10.1037/law0000143
Crossref   Google Scholar

Boothby, J. L., Clements, C. B. (2002). Job satisfaction of correctional psychologists: Implications for recruitment and retention. Professional Psychology: Research and Practice, 33(3), 310–315. https://doi.org/10.1037/0735-7028.33.3.310
Crossref   Google Scholar

Brachowska-Przeniosło, K., P., Konarski, R., Michałowska, J., Rewers-Dawid, K. (2012). Test Kompetencji Ogólnych. Podręcznik. PBS.   Google Scholar

Ciosek, M., Pastwa-Wojciechowska, B. (red.). (2016). Psychologia penitencjarna. Wydawnictwo Naukowe PWN.   Google Scholar

Corsini, R. (1945). Functions of the prison psychologist. Journal of Consulting Psychology, 9(2), 101–104. https://doi.org/10.1037/h0059164
Crossref   Google Scholar

Czarkowski, J. J., Rogozińska-Mitrut, J., Soboń, J. (2023). Wyzwania dla systemu penitencjarnego w kontekście kształtowania kompetencji funkcjonariuszy Służby Więziennej. Law Education Security, 119(2), 63–78. DOI: 10.52694/ThPSR.119.3
Crossref   Google Scholar

Czarkowski, J. J., Gwoździewicz, S., Łyszkowska, E., Strzelec, M. (2023). Zarządzanie Służbą Więzienną oparte na ochronie dynamicznej z wykorzystaniem luki kompetencyjnej, The Prison Systems Review, 118(1), 21–42. DOI: 10.52694/ThPSR.118.11   Google Scholar

Friedrich, W. (2015). Diagnoza penitencjarna sprawców przestępstw. Resocjalizacja Polska, 9, 43–54.   Google Scholar

Gordon, M. (2010). Psychologiczne bariery procesu resocjalizacji. W: M. Marczak, B. Pastwa-Wojciechowska, M. Błażek (red.), Wiedza – doświadczenie – praktyka. Interdyscyplinarne spojrzenie na problemy społeczne. Oficyna Wydawnicza „Impuls”.   Google Scholar

Gordon, M. (2015). Osobowość wychowawców i ich postawy wobec zadań resocjalizacyjnych. Przegląd Więziennictwa Polskiego, 88(2), 5–32.   Google Scholar

Gormally, J., Brodsky, S. L. (1973). Utilization and training of psychologist for the criminal justice system. American Psychologist, 28(10), 926–928. https://doi.org/10.1037/h0035601
Crossref   Google Scholar

Filipowicz, G. (2016). Zarządzanie kompetencjami: perspektywa firmowa i osobista. Oficyna Wolters Kluwer Business.   Google Scholar

Itrich-Drabarek, J. (2019). Etyka zawodowa funkcjonariuszy służb państwowych. Difin.   Google Scholar

Jabłoński, M. (2011). Koncepcje i modele kompetencji pracowniczych w zarządzaniu. CeDeWe.   Google Scholar

Jamka, B. (2001). Dobór zewnętrzny i wewnętrzny pracowników. Teoria i praktyka. Difin.   Google Scholar

Jaworowska, A., Brzezińska, U. (2014). Bochumski inwentarz osobowościowych wyznaczników pracy Rudigera Hossiepa i Michaela Paschena BIP: podręcznik. Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.   Google Scholar

Józefczyk, A., Kołakowska, A., Świętochowski, W. (2015). Predyspozycje studentów psychologii do funkcjonowania w roli zawodowej. Acta Universitatis Lodziensis, Folia Psychologica, 19, 125–140. http://dx.doi.org/10.18778/1427-969X.19.07
Crossref   Google Scholar

Jurek, P. (2010). Zarządzanie kompetencjami zawodowymi pracowników w nowoczesnych organizacjach. W: A. M. Zawadzka (red.), Psychologia zarządzania w organizacji (s. 77–114). Wydawnictwo Naukowe PWN.   Google Scholar

Kiseleva, R., Orlov, V. (2020). Clinical psychology in penitentiary practice and training of psychologists. Advances in Social Science, Education and Humanities Research, 527, 362–366. https://doi.org/10.2991/assehr.k.210322.139
Crossref   Google Scholar

Kossowska, M., Sołtysińska, I. (2002). Szkolenia pracowników a rozwój organizacji. Oficyna Ekonomiczna.   Google Scholar

Kostera, K., Krokosz, E. (2022). Obraz kompetencji w Służbie Więziennej. W: M. Szewczyk, S. Grzesiak (red.), Potencjał kadrowy Służby Więziennej w kontekście wykonywanych zadań służbowych (s. 85–100). Wydawnictwo DiG.   Google Scholar

Kowalczyk, A. (2014). Kompetencje wychowawcy w więziennej rzeczywistości. W: P. Stępniak (red.), Blaski i cienie współczesnej przestrzeni penitencjarnej. Człowiek a system (s. 282–297). Wyd. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Centralny Ośrodek Szkolenia Służby Więziennej, Polskie Towarzystwo Penitencjarne.   Google Scholar

Łyszkowska, E. (2022). Rozpoznanie luk kompetencyjnych podstawą procesowego wprowadzenia elementów ochrony dynamicznej w polskim więziennictwie. The Prison Systems Review, 115(2), 83–99.   Google Scholar

Magaletta, P. R., Cermak, J. N., Anderson, E. J., Norcross, C. M., Olive, B., Shaw, S. A., Butterfield, P. (2016). An exploratory study of experiences and training needs of early-career correctional psychologists. Professional Psychology: Research and Practice, 47(4), 278–286. https://doi.org/10.1037/pro0000075
Crossref   Google Scholar

Magaletta, P. R., Perskaudas, R., Heigel, C. (2020). Take it from the chiefs: Gold standards for correctional psychologists competency and development. Professional Psychology: Research and Practice, 51(5), 446–453. https://doi.org/10.1037/pro0000289
Crossref   Google Scholar

Matczak, A., Martowska, K. (2013). Profil Kompetencji Społecznych. PROKOS. Podręcznik. Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.   Google Scholar

Neal, T. M. S. (2018). Forensic psychology and correctional psychology: Distinct but related subfields of psychological science and practice. American Psychologist, 73(5), 651–662. https://doi.org/10.1037/amp0000227
Crossref   Google Scholar

Neal, T. M. S. (2020). Generalist and specialist training in professional correctional psychology are compatible: Reply to Magaletta and Patry (2020). American Psychologist, 75(1), 106–107. https://doi.org/10.1037/amp0000567
Crossref   Google Scholar

Niewiadomska, I. (2007). Osobowościowe uwarunkowania skuteczności kary pozbawienia wolności. Wydawnictwo KUL.   Google Scholar

Nikołajew, J. (2005). Wybrane zagadnienia etyki zawodowej pracowników więziennictwa. W: J. Świtka, M. Kuć, I. Niewiadomska (red.), Rola wartości moralnych w procesie socjalizacji i resocjalizacji (s. 67–82). Wydawnictwo KUL.   Google Scholar

Nowacki, Z. (2023). Kompetencje społeczne a bezpieczeństwo funkcjonariuszy działu ochrony Służby Więziennej. W: Z. Nowacki, M. Kuryłowicz (red.), Psychologiczne i pedagogiczne aspekty pełnienia służby przez funkcjonariuszy działu ochrony polskiej Służby Więziennej. Relacja z badań (s. 29–60). Wydawnictwo SWWS.
Crossref   Google Scholar

Olver, M. E., Preston, D. L., Camilleri, J. A., Helmus, L., Starzomski, A. (2011). A survey of clinical psychology training in canadian federal corrections: Implications for psychologist recruitment and retention. Canadian Psychology, 52(4), 310–320.
Crossref   Google Scholar

Pocztowski, A. (2005). Zarządzanie zasobami ludzkimi. Oficyna Ekonomiczna.   Google Scholar

Pocztowski, A. (2008). Zarządzanie zasobami ludzkimi. Strategie – procesy – metody. PWE.   Google Scholar

Poklek, R. (2010). Instytucjonalne i psychospołeczne aspekty więzienia. Centralny Ośrodek Szkolenia Służby Więziennej.   Google Scholar

Poklek, R. (2018). Zarys psychologii penitencjarnej. Pomiędzy teorią a praktyką. Difin.   Google Scholar

Polskie Towarzystwo Psychologiczne (2018). Kodeks Etyczny Psychologa. https://psych.org.pl/dla-psychologow/kodeks-etyczny   Google Scholar

Przesławski, T., (2015). Normy etyki zawodowej funkcjonariuszy i pracowników Służby Więziennej. Przegląd Więziennictwa Polskiego, 89(4), 45–59.   Google Scholar

Raport z zadania badawczego „Opis obecnych ról zawodowych w SW”, moduł nr 2 pn. „Modernizacja systemu szkolenia kadry Służby Więziennej” w ramach Projektu pn. „Pilotażowe kompleksy penitencjarne”, gen dr Marcin Strzelec, dr Jakub Jerzy Czarkowski (red.) (2021).   Google Scholar

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 sierpnia 2003 r. w sprawie sposobów prowadzenia oddziaływań penitencjarnych w zakładach karnych i aresztach śledczych, Dz. U. 2024, poz. 1344.   Google Scholar

Sajkiewicz, A. (red.). (2000). Zasoby ludzkie w firmie. Poltext.   Google Scholar

Sajkiewicz, A. (red.). (2002). Jakość zasobów pracy, kultura, kompetencje, konkurencyjność. Poltex.   Google Scholar

Samonek-Miazga, K. (2005). Rola etyki zawodowej funkcjonariuszy SW w pracy resocjalizacyjnej. W: J. Świtka, M. Kuć, I. Niewiadomska (red.), Rola wartości moralnych w procesie socjalizacji i resocjalizacji (s. 83–92). Wydawnictwo KUL.   Google Scholar

Senter, A., Morgan, R. D., Sena-McDonald, C., Bewley, M. (2010). Correctional psychologist burnout, job satisfaction, and life satisfaction. Psychological Services, 7(3), 190–201.
Crossref   Google Scholar

Strzelec, M. (2022). Optymalizacja systemu budowania kompetencji kadry Służby Więziennej w zakresie bezpieczeństwa publicznego. Wydawnictwo SWWS.
Crossref   Google Scholar

Trzepiota, M. (2015). Zarządzanie kompetencjami w organizacjach. Czy płeć ma znaczenie? W: I. Nowicka i D. Hryszkiewicz (red.), Zarządzanie kompetencjami kobiet w Policji (s. 191–206). Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie.   Google Scholar

Ustawa z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej, Dz.U.2024.0.1869.   Google Scholar

Varghese, F. P., Magaletta, P. R., Fitzgerald, E. L., McLearen, A. M. (2015). Counseling psychologist and correctional settings: Opportunities between profession and setting. Counselling Psychology Quarterly, 28(2), 200–214. https://doi.org/10.1080/09515070.2015.1016479
Crossref   Google Scholar

Walkowiak, R. (2007). Zarządzanie zasobami ludzkimi. Kompetencje, nowe trendy, efektywność. Dom Organizatora.   Google Scholar

Weinberger, L. E., Sreenivasan, S. (1994). Ethical and professional conflicts in correctional psychology. Professional Psychology: Research and Practice, 25(2), 161–167. https://doi.org/10.1037/0735-7028.25.2.161
Crossref   Google Scholar

Whiddett, S., Hollyforde, S. (2003). Modele kompetencyjne w zarządzaniu zasobami ludzkimi. Oficyna Ekonomiczna.   Google Scholar

Wilczek-Różycka, E. (2002). Empatia i jej rozwój u osób pomagających. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.   Google Scholar

Zarządzenie nr 103/2024 Dyrektora Generalnego Służby Więziennej z dnia 27 grudnia 2024r. w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia i organizacji pracy penitencjarnej oraz zakresów czynności funkcjonariuszy i pracowników działów penitencjarnych i terapeutycznych oraz oddziałów penitencjarnych.   Google Scholar

Zbiegień-Maciąg, S. L. (2006). Nowe tendencje i wyzwania w zarządzaniu personelem. Wolters Kluwer.   Google Scholar


Published
2026-06-29

Cited by

Jegier, E. (2026). Zadania i kompetencje psychologa penitencjarnego w świetle przeprowadzonych badań empirycznych. The Review of Psychology, 69(2), 27–54. https://doi.org/10.31648/przegldpsychologiczny.12037

Ewa Jegier 
Akademia Wymiaru Sprawiedliwości
https://orcid.org/0000-0002-1343-6060