DUCHOWIEŃSTWO KOŚCIOŁA RZYMSKOKATOLICKIEGO W POLSCE POD KONIEC ŚREDNIOWIECZA I W CZASACH NOWOŻYTNYCH. W TROSCE O WŁAŚCIWE POLE ZNACZENIOWE POJĘĆ:

Sławomir Zabraniak

doi:10.31648/cetl.12095

Opublikowane: 2026-03-17

Tom 49 Nr 1 (2026)

DUCHOWIEŃSTWO KOŚCIOŁA RZYMSKOKATOLICKIEGO W POLSCE POD KONIEC ŚREDNIOWIECZA I W CZASACH NOWOŻYTNYCH. W TROSCE O WŁAŚCIWE POLE ZNACZENIOWE POJĘĆ

Sławomir Zabraniak

Civitas et Lex

Dział: Historia

https://doi.org/10.31648/cetl.12095

Abstrakt

Na temat Kościoła łacińskiego (rzymskokatolickiego), jego duchowieństwa, roli w życiu politycznym, społecznym i jego bogactwach powstało wiele publikacji, których wartość merytoryczną można różnie oceniać. W potocznej opinii, zwłaszcza niektórych środowisk nieprzychylnych lub wręcz wrogich Kościołowi, są wciąż żywe oraz nieustannie powielane i utrwalane mity, które niewiele mają wspólnego z prawdą.

W niniejszym tekście omówiono najpierw duchowieństwo (stan duchowny), które było dużo liczniejsze niż współcześnie. Do stanu duchownego przynależeli wszyscy mężczyźni, którzy przystąpili do obrzędu tonsury i mieli różne stopnie święceń. Wyjaśniono także kluczowe dla tamtych czasów pojęcia, jakimi były beneficjum i patronat. Omówiono również wewnętrzny podział stanu duchownego oraz zasady obsady różnych urzędów i godności kościelnych.

Słowa kluczowe:

Kościół rzymskokatolicki, Polska, duchowieństwo, tonsura, stopnie święceń, tytuł kanoniczny święceń, beneficjum, kumulacja beneficjów, patronat, urząd kościelny, godność kościelna, ekspektatywa

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Zabraniak, S. (2026). DUCHOWIEŃSTWO KOŚCIOŁA RZYMSKOKATOLICKIEGO W POLSCE POD KONIEC ŚREDNIOWIECZA I W CZASACH NOWOŻYTNYCH. W TROSCE O WŁAŚCIWE POLE ZNACZENIOWE POJĘĆ: . Civitas Et Lex, 49(1), 7–20. https://doi.org/10.31648/cetl.12095

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

I. Źródła:
Google Scholar

A. Archiwalne:
Google Scholar

Archiwum Archidiecezji Gnieźnieńskiej, Acta Consistorii Gnesnensis, Visitationes (E)
Google Scholar

sygn. E 52 Acta actorum visitationis beneficiorum curatorum et simplicium in archi-diaconatu Calissiensi sub felici regimine celsissimi principis, illustrissimi et reverendissimi domini, domini Stanislai in Slupow Szembek archiepi-scopi Gnesnensis, legati nati, Regni Poloniae et Magni Ducatus Lithu-aniae primatis, primique principis, abbatis Tynecensis, per perillustrem et admodum reverendum dominum Joannem Gałczyński archidiaconum et officialem Calissiensem, canonicum Łoviciensem, praepositum Biał-koviensem anno Domini MDCCXIX (1719) expeditae; per nobilem Mat-thiam Casimirum Słominski apostolicum et huiusmodi actus visitationis notarium conscriptae.
Google Scholar

Archiwum Diecezjalne we Włocławku (ADWł.)
Google Scholar

Acta Episcopalia (AE)
Google Scholar

sygn.
Google Scholar

Acta actorum visita[ti]o[n]is [generalis] beneficiorum et simpilcium in Archidiaconatu Vniejoviensi sub felici regimine celsissimi principis et reverendissimi domini, domini Stanislai in Slupow Szembek archiepiscopi Gnesnensis, legati nati, Regni Poloniae et M. D.Lithuaniae primatis, primique principis perpetui commendatarii abbatis Tynecensis, pastoris super grege sibi commisso vigilantissimi, per perillustrem et admodum reverendum dominum Alexandrum Proszowski archidiaconum Uniejoviensem anno Dni MDCCXI et CDCCXII (1711, 1712) expeditae et per nobilem Matthiam Casimirum Słominski apostolicum et huiusmodi actus visitationis notarium conscriptae.
Google Scholar

Akta wizytacji generalnej kościołów i kaplic archidiakonatu kaliskiego, przeprowadzonej w latach 1728-1730 (z polecenia abpa Teodora Potoc-kiego) przez sufragana gnieźnieńskiego Franciszka Józefa Kraszkow-skiego.
Google Scholar

Akta wizytacji generalnej kościołów i kaplic południowej części (dekanaty brzeźnicki i radomszczański) Archidiakonatu Uniejowskiego i terytorium Wieluńskiego, przeprowadzonej w latach 1744–1747 (z polecenia arcybiskupa Krzysztofa Antoniego Szembeka) przez prałata Bonawenturę Turskiego.
Google Scholar

Opus biennale visitationum [generalium] Archidiaconatus Vniejovien[sis] cum annexis eidem decanatibus sex, videlicet: eodem Uniejoviensi, Lutomiriensi, Schadkovien[si], Varthensi, Radomscensi, Brzeznicensi, nec non simul territorij Vielunensis, complectentis in se tres: Rudensem, Vieruszoviensem et Crepicensem decanatus, ex speciali commisso celsissimi, illustrissimi, reverendissimi Vladislai Pomian a Łubna Łubienski, Dei et Apostolicae Sedis gratia archiepisc[opi] Gnesnensis, legati nati, regni Poloniae, D. Lithvaniae primatis primiqu. principis, per perillustrem admodum reverendum Franciscum Grochowalski, iuqu. d., canonicum cathedralem Hełmensem, archidiacanum Uniejoviensem, decanum et officialem Volborien[sem] expeditum ac eidem celsissimo deleganti cum profundissima veneratione anno Incarnationis Dominicae seu quo Dominus visitavit et fecit redemptionem plebis suae 1765 Squierniviciis dedicatum.
Google Scholar

Akta Konsystorskie (AK)
Google Scholar

sygn. 157 [Akta Konsystorza Foralnego w Wieluniu 1593-1608. 1614-1634].
Google Scholar

sygn. 158 [Akta Konsystorza Foralnego w Wieluniu 1634-1660; 1670-1672].
Google Scholar

sygn. 1518 [Akta Konsystorza Foralnego w Wieluniu 1739-1761].
Google Scholar

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie:
Google Scholar

Acta Visitationis (AV)
Google Scholar

sygn.
Google Scholar

Visitatio decanatuum Wolbromensis et Leloviensis ex delegatione speciali Cel. Principis R.D. Adreae in Załuskie Załuski episcopi Cracoviensis ducis Severiae per R.D. Adamum a Komorow Komorowski, praepositum cathedralem Cracoviensem, abbatem Androviensem, praepositum et offisitum cathedralem Cracoviensem, abbatem Androviensem, praepositum et officialem Pilecensem anno et diebus quibus intra (1747-1748) expedita et absoluta.
Google Scholar

Visitatio decanatus Leloviensis sub auspiciis Cel. Principis R.D. Cajetani Sołtyk, episcopi Cracoviensis, ducis Severiae, equitis Aquilae Albae, per R.D. Josephum de Gorzeń Gorzeński, ecclesiae cathedralis Cracoviensis et decanatus Severiaensis cancellarium, praepositum et officialem Pilecensem a.D. 1763 mensibus Novembris et Decembris expedita.
Google Scholar

B. Drukowane:
Google Scholar

Acta Tomiciana, t. 14: 1532, ed. W. Pociecha, Posnaniae 1952.
Google Scholar

Clementinae.Clementis Quinti constituciones, quas Clementinas vocant […], Lugduni 1550.
Google Scholar

Cochanoviana. Źródła urzędowe do biografii Jana Kochanowskiego, wybrali i opracowali M. Gorbaczowa, W. Urban, Wrocław 1985.
Google Scholar

Constitutiones Synodi Archidioecesis Gnesnensis sub […] Stanislao in Słupow Szembek […] Łovicii Anno Domini MDCCXX […] celebratae, Varsaviae brw.
Google Scholar

Dokumenty soborów powszechnych. tekst grecki, łaciński, polski, t. 2: (869-1312): Konstantynopol IV, Lateran I, Lateran II, Lateran III, Lateran IV, Lyon I, Lyon II, Vienne, opr. A. Baron, H. Pietras, Kraków 2002.
Google Scholar

Dokumenty soborów powszechnych. Tekst łaciński i polski, t. 4: (1511-1870): Lateran V, Try-dent, Watykan I, opr. A. Baron, H. Pietras, Kraków 2004.
Google Scholar

Piasecki P., Praxis episcopalis, ea quae officium et potestatem episcopi concernunt continens, in qua varia Summorum Pontificum et Sacrarum S. R. E. Congregationum, praesertim post Conc. Trid. hucusque emanata Decreta, ad usum Fori Ecclesiastici omnino necessaria ex probatis exemplribus referuntur, Cracoviae 1627.
Google Scholar

Pontificale Romanum Clementis VIII ac Urbani VIII Auctoritate recognitum et ad Plurium usum in commodiorem formam redactum, Venetiis 1740.
Google Scholar

Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia; maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis deprompta col-lecta ac serie chronologica disposita, ab A. Theiner, t. 2: Ab Ioanne PP. XXIII. usque ad Pium PP. V. 1410-1572, Romae 1861.
Google Scholar

Volumina constitutionum, t. 1: 1493-1549, vol. 2: 1527-1549, przygot. W. Uruszczak i in., Warszawa 2000.
Google Scholar

Volumina constitutionum, t. 2: 1550-1609, vol. 1: 1550-1585, przygot. S. Grodziski, I. Dwor-nicka, W. Uruszczak, Warszawa 2005.
Google Scholar

Volumina constitutionum, t. 2: 1550-1609, vol. 2: 1587-1609, przygot. S. Grodziski, Warsza-wa 2008.
Google Scholar

II. Opracowania:
Google Scholar

Adamowicz L., Rezerwaty, w: Encyklopedia katolicka (dalej EK), t. 17, Lublin 2012, kol. 60-63.
Google Scholar

Bogucka M., Kazimierz Jagiellończyk i jego czasy, Kraków 2009.
Google Scholar

Brzeziński J., O konkordatach Stolicy Apostolskiej z Polską w XVI wieku, w: Rozprawy Aka-demii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny, seria 2, t. 5, Kra-ków 1893, s. 263-292.
Google Scholar

Burczak K., Prowizja kanoniczna, w: EK, t. 16, Lublin 2012, kol. 547-548.
Google Scholar

Ch[odyński] S., Wikariusz parafialny, w: Encyklopedia kościelna (dalej Ekośc.), t. 31, Płock 1911, s. 155-169.
Google Scholar

Czaja J., Umowy konkordatowe Polski ze Stolicą Apostolską w okresie do III rozbioru, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa”, 24(2021), s. 65-86.
Google Scholar

Danielski W., Fundator, w: EK, t. 5, Lublin 1989, k. 772.
Google Scholar

Duchniewski J., Kolator, w: EK, 9, Lublin 2002, kol. 309.
Google Scholar

Dybkowska A., Dzięgielewski J., Udział Kościoła rzymskokatolickiego w sprawach państwa, w: Tradycje polityczne dawnej Polski, red. A. Sucheni-Grabowska, A. Dybkowska, Warszawa [1993], s. 117-167.
Google Scholar

G[autier] J., Patronat, w: Podręczna encyklopedia kościelna, t. 29-30, Warszawa 1913, s. 384-388.
Google Scholar

Góralski W., Obsadzanie prałatur i kanonii w kapitule katedralnej w Płocku w XVI w., „Stu-dia Płockie”, 7(1979), s. 142-173.
Crossref
Google Scholar

Góralski W., Skład osobowy oraz obsadzanie prałatur i kanonii w kapitule kolegiackiej w Puł-tusku, „Prawo Kanoniczne”, 19(1976), nr 1-2, s. 241-269.
Google Scholar

Górski E., Święcenia niższe i wyższe. Studium liturgiczno-historyczne, Sandomierz 1954.
Google Scholar

Grzywacz J., Godności kościelne, w: EK, t. 5, Lublin 1989, kol. 1231.
Google Scholar

Guzewicz W., Duchowieństwo diecezji łomżyńskiej w II Rzeczypospolitej, Lublin 2003.
Google Scholar

K[ossowski] H., Rezerwaty, w; Ekośc., t. 23, Warszawa 1899, s. 362-263.
Google Scholar

Krajczyński J., Konkordat między Polską a Stolicą Apostolską jako wypróbowana forma po-kojowego i konsensualnego określenia wzajemnych relacji i sytuacji prawnej katolików mieszkających na terytorium Rzeczpospolitej, „Prawo Kanoniczne”, 63(2020), nr 4, s. 89-137.
Crossref
Google Scholar

Litak S., Parafie w Rzeczypospolitej w XVI-XVIII wieku. Struktura, funkcje społeczno-religijne i edukacyjne, Lublin 2004.
Google Scholar

Lutyński K., Obsadzanie prebend w kapitule poznańskiej w XVI wieku, „Analacta Cracovien-sia”, 27(1995), s. 753-764.
Google Scholar

Osuchowska M., Pierwsze polskie konkordaty (do czasów rozbiorów), „Studia Politologicz-ne”, 23(2012), s. 143-160.
Google Scholar

Rybczyk J., Beneficjum, w: EK, t. 2, Lublin 1989 (dodruk), kol. 262-265.
Google Scholar

Rybczyk J., Ekspektatywa, w: EK, t. 4, Lublin 1989, kol. 808-809.
Google Scholar

Rybczyński H., Duchowieństwo, w: EK, t. 4, Lublin 1989, kol. 307-309.
Google Scholar

Rybczyński H., Duchowny, w: EK, t. 4, Lublin 1989, kol. 309-311.
Google Scholar

S[otkiewicz] A., Kollacja kanoniczna, w: Ekośc., t. 10, Warszawa 1877, s. 512-516.
Google Scholar

S[otkiewicz] A., Patronat, w: Ekośc., t. 18, Warszawa 1892, s. 378-380.
Google Scholar

Szady B., Prawo patronatu w Rzeczypospolitej w czasach nowożytnych. Podstawy i struktura, Lublin 2003.
Google Scholar

Szymański J., Altaria, w: EK, t. 1, Lublin 1989 (dodruk), kol. 387-388.
Google Scholar

Tymosz S., Patronat, prawo patronatu, w: EK, t. 15, Lublin 2011, kol. 60-63.
Google Scholar

Uruszczak W., Konkordaty nienazwane i nazwane w Polsce przedrozbiorowej, w: Konkordaty polskie. Historia i teraźniejszość, red. J. Krukowski, Lublin 2019, s. 61-91.
Google Scholar

Walachowicz T., Kumulacja beneficjów, w: EK, t. 10, Lublin 2004, kol. 224.
Google Scholar

Wilemska E., Urząd kościelny, w EK, t. 19, Lublin 2013, kol. 1414-1415.
Google Scholar

Wyczawski H.E., Studia nad wewnętrznymi dziejami kościelnymi w Małopolsce na schyłku XVI wieku, cz. 1: Duchowieństwo, „Prawo Kanoniczne”, 7(1964), nr 1-2, s. 45-126.
Crossref
Google Scholar

Zabraniak S., Z łaski króla Władysława Jagiełły. Z dziejów parafii Miedźno (1425-2025), [Częstochowa 2025].
Google Scholar

Zubka J., Tytuł kanoniczny do święceń dla duchowieństwa świeckiego w szczególności tytuł służby diecezji, Lublin 1935.
Google Scholar