Leksyka z zakresu kulinariów w Słowniku Bartłomieja z Bydgoszczy w kontekście współczesnego słownictwa
Dorota Krystyna Rembiszewska
Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawahttps://orcid.org/0000-0003-0339-0879
Abstract
Artykuł dotyczy dawnej leksyki w konfrontacji ze współczesnym zasobem leksykalnym w odniesieniu do określonego subpola. Słownictwo współczesne jest punktem odniesienia do historycznego rejestru wyrazów. Źródłem słownictwa historycznego jest XVI-wieczny Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy. Ten słownik łacińsko-polski był wydany w 1532 i 1544 r. W XX w. w Instytucie Slawistyki PAN ukazał się Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy w pięciu tomach. Obecnie, w ramach projektu badawczego, przygotowywana jest wersja łacińsko-polska. Ze Słownika Bartłomieja z Bydgoszczy wyekscerpowano słownictwo należące do kręgu tematycznego kulinaria (potrawy, sprzęty, akcesoria kuchenne). Ten zabytek leksykograficzny wykorzystuje materiały ze słowników – słownika łacińsko-niemiecko-polskiego Franciszka Mymera (Dictionarium trium linguarum) oraz trójjęzycznego słownika zawierającego hasła łacińskie, niemieckie i polskie (Dictionarius Ioannis Murmellii variarum rerum) Johannesa Murmeliusza. Analizie poddano wyrazy, które przetrwały do XXI w., choć niekiedy w zmienionej ortograficznie postaci. Poza tym wskazano nazwy nienależące do współczesnego rejestru. Zwrócono uwagę na funkcjonowanie pewnych wyrazów, notowanych w wymienionym Słowniku, we współczesnej przestrzeni publicznej (bajgiel, jużyna, krepel).
Schlagworte:
historia języka polskiego, leksykografia, słownictwo tematyczneLiteraturhinweise
Bajgiel z Kazimierza (2018): , dostęp: 13.04.2025. Google Scholar
Bajgle (b.d.): , dostęp: 14.04.2025. Google Scholar
Bartłomiej z Bydgoszczy (1900): Słownik łacińsko-polski, podług rękopisu z roku 1532, opracowanie i wstęp B. Erzepka. Poznań. Google Scholar
Bartłomiej z Bydgoszczy (1999–2019): Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy. Wersja polsko-łacińska. T. 1–6. Warszawa. Google Scholar
Buława M. (2022): Jarmuż, warmuz, farmuga – o kilku pokrewnych etymologicznie germanizmach w gwarowym słownictwie kulinarnym. „Prace Filologiczne”. T. 77, s. 25–42.
Crossref
Google Scholar
Cyfus E. (2012): Moja Warmia. Dąbrówno. Google Scholar
Drozd T. (2025): Słownik gwary wsi Rogi na Podkarpaciu. Krosno–Rogi. Google Scholar
Faramuszka, siemieniotka i moczka: czy znasz te zapomniane wigilijne zupy? (b.d.), , dostęp: 13.04.2025. Google Scholar
Falińska B. (1991): Z badań nad regionalizmami w słownictwie kulinarnym. [W:] Regionalizmy w języku familijnym (zbiór studiów). Red. K. Handke. Wrocław, s. 79–88. Google Scholar
Gileta K. (2022): Zapomniana faramuszka. Przed laty gościła na polskich stołach, , dostęp: 13.04.2025. Google Scholar
Karaś H. (2020): Gwara Bugaja na Pogórzu (gm. Biecz, pow. Gorlice). Warszawa. Google Scholar
Kiszka B., Wilczek W. (2018): Nudle, karminadle i kreple, czyli kuchnia śląska bez tajemnic. [W:] Kuchnia w języku i kulturze dawniej i dziś. Red. T. Gęsina, W. Wilczek. Katowice, s. 133–142. Google Scholar
Kremer A. (1863): Słownik prowincjonalizmów podolskich, ułożony w Kamieńcu Podolskim. „Rocznik Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Krakowskim połączonego”. T. XLI, s. 178–259. Google Scholar
Krupa A. (2023): Najlepsza książka kuchenna. Bajgiel. Obszerny przewodnik po robieniu i rozkoszowaniu się bajglami w domu. (bmw). Google Scholar
Lewandowska I., Cyfus E. (2017): Elementarz warmiński. Olsztyn. Google Scholar
Linde S.B. (1854–1860): Słownik języka polskiego. T. I–VI. Lwów. Wyd. 3. Fotooffsetowe. Warszawa 1951. Google Scholar
Murmelius J. (1528): Dictionarius. Kraków. Google Scholar
Mymer F. (1528): Dictionarius trium linguarum: Latine, Teutonice, et Polonice. Kraków. Google Scholar
Ochmann D., Przybylska R. (red.) (2017): Powiedziane po krakowsku. Słownik regionalizmów krakowskich. Kraków. Google Scholar
Popowska-Taborska H. (1962): Z badań nad dawnymi i obecnymi zasięgami terytorialnymi wyrazów (z mapką). „Język Polski” z. 4, s. 280–286. Google Scholar
Przybylska R., Ochmann D. (red.) (2021): Polskie kulinaria. Aspekty historycznojęzykowe, regionalne i kulturowe. Kraków. Google Scholar
Przymuszała L. (2022): O historii nazwy zupy warmuszka. „Świat i Słowo”. T. 39, z. 2, s. 269–279.
Crossref
Google Scholar
Rembiszewska D.K. (2024): Regionalna leksyka kulinarna z Podlasia i Suwalszczyzny we współczesnej przestrzeni publicznej. „Gwary Dziś”. T. 17, s. 11–20.
Crossref
Google Scholar
Reuchlin J. (1488): Vocabularius breviloquus. Strassburg, , dostęp: 29.03.2025. Google Scholar
Ruch Ł. (2008): Prazie w zopusty sucho sroda buła. „Gazeta Dywicka” nr 1(15), s. 3. Google Scholar
Sikora K. (2005): Kategoria mikroregionalizmów. [W:] Język trzeciego tysiąclecia III. T. 1: Tendencje rozwojowe współczesnej polszczyzny. Red. G. Szpila. Kraków, s. 199–208. Google Scholar
Staropolska polewka piwna (faramuszka), , dostęp: 13.04.2025. Google Scholar
Szałankiewicz P. (2024): Tłusty czwartek, , dostęp: 21.04.2025. Google Scholar
Tomaszewska-Bolałek M. (2023): Tradycje kulinarne Polski. Łódź. Google Scholar
Witaszek-Samborska M. (2005): Studia nad słownictwem kulinarnym we współczesnej polszczyźnie. Poznań. Google Scholar
Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa
https://orcid.org/0000-0003-0339-0879
