Nowa problematyzacja obiektów w dyskursie modernizacyjnym (na materiale medialnych rozmów o alkoholu)
Abstrakt
Artykuł ma na celu ukazanie, jak w dyskursie modernizacyjnym zmienia się sposób ujmowania alkoholu – od tradycyjnego, zakorzenionego w kulturze kulinarnej i rytuałach społecznych, ku nowemu, opartemu na nauce i kategoriach zdrowotnych. Analizie poddano 26 programów z YouTube z lat 2024–2025, w których o alkoholu wypowiadali się lekarze, terapeuci, socjolodzy oraz osoby uzależnione i współuzależnione. Głównym narzędziem badawczym była analiza pola semantycznego, obejmująca nominacje, relacje paradygmatyczne i syntagmatyczne. Stwierdzono wyraźne przesunięcie w polu pojęciowym alkoholu. W tradycyjnym ujęciu dominowały różnorodne, emocjonalnie nacechowane nazwy (np. wódeczka, winko, piwko), powiązane z rytuałami i konwencjami społecznymi. W dyskursie modernizacyjnym centralne stają się terminy naukowe i medyczne (np. etanol, neurotoksyna, kancerogen, narkotyk), które problematyzują alkohol jako substancję szkodliwą. Zmienia się także język czynności – z potocznych określeń typu golnąć sobie, nawalić się na neutralne i naukowe używać alkoholu, intoksykować się. Narracje modernizacyjne odwołują się do uniwersalnych praw biologii i medycyny, podkreślając szkodliwość alkoholu dla wszystkich. Autorka podkreśla, że mimo tej zmiany, nowy sposób mówienia o alkoholu pozostaje niszowy wobec silnie zakorzenionego dyskursu tradycyjnego.
Słowa kluczowe:
alkohol, YouTube, dyskurs modernizacyjny, nowoczesność, tradycja, analiza pola semantycznegoBibliografia
Białyszewski H. (1972): Wstęp do wydania polskiego. [W:] Szkice z teorii socjologicznej. Talcott Parsons. Tłum. A. Bentkowska. Warszawa. Google Scholar
Dias-Lewandowska D. (2017): Czy alkohol jest używką? Wstęp do badań nad kulturą picia w Polsce w czasach nowożytnych. „Przegląd Historyczny” CVIII, 2, s. 261–275. Google Scholar
Fairclough N., Duszak A. (2008): Krytyczna analiza dyskursu – nowy obszar badawczy dla lingwistyki i nauk społecznych. [W:] Krytyczna analiza dyskursu. Interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej. Red. N. Fairclough, A. Duszak. Kraków, s. 7–29. Google Scholar
Ficek E. (2012): Dyskurs terapeutyczny i jego uwarunkowania – rekonesans badawczy. „Tekst i Dyskurs” 5, s. 249–259. Google Scholar
Fleischer M., Siemens A., Wszołek M. (2025): Kognitywny wizerunek alkoholu (wśród młodzieży studiującej). Kraków. Google Scholar
Franczak K. (2017): Instrumentalizacja kultury w powojennych i współczesnych dyskursach modernizacyjnych. [W:] Polskie sprawy 1945–2015. Warsztaty analizy dyskursu. Red. M. Czyżewski i in. Warszawa, s. 151–183. Google Scholar
Franczak K. (2017): Analiza ramowania. [W:] Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych. Red. M. Czyżewski i in. Warszawa, s. 123–145. Google Scholar
Hołub B. (2014): O mediacyjnej roli alkoholu w kulturze tradycyjnej. [W:] Kultura jedzenia, jedzenie w kulturze. Red. M. Błaszkowska i in. Kraków, s. 160–175. Google Scholar
Kampka A. (2017): Multimodalna analiza dyskursu – ujęcie semiotyczne. [W:] Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych. Red. M. Czyżewski i in. Warszawa, s. 95–123. Google Scholar
Majewska M. (2025): Zacznij mówić własnym głosem i odbuduj siebie. Przewodnik dla osób współuzależnionych i DDA. Poznań. Google Scholar
Niewiadomy A. (2017): Semiotyka jako metoda badania rzeczywistości społecznej. Analiza tekstów wizualnych z obszaru mediów, mody i reklamy. [W:] Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych. Red. M. Czyżewski i in. Warszawa, s. 123–145. Google Scholar
Pawliszak P. (2017): Analiza narracyjna dyskursu publicznego. W poszukiwaniu struktur kulturowych i procesów narzucania znaczeń formujących politykę ekologiczną. [W:] Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych. Red. M. Czyżewski i in. Warszawa, s. 67–95. Google Scholar
Sztompka P. (2005): Socjologia zmian społecznych. Kraków. Google Scholar
Topczewska U. (2017): Analiza pola semantycznego jako metoda badania dyskursu. [W:] Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych. Red. M. Czyżewski i in. Warszawa, s. 49–67. Google Scholar
van Dijk T.A. (2001): Badania nad dyskursem. [W:] Dyskurs jako struktura i proces. Red. T.A. van Dijk. Tłum. G. Grochowski. Warszawa, s. 9–44. Google Scholar
Witosz B. (2016): Kategoria dyskursu w polonistycznej edukacji akademickiej. [W:] Jak analizować dyskurs? Perspektywy dydaktyczne. Red. W. Czachur, A. Kulczyńska, Ł. Kumięga. Warszawa, s. 19–40. Google Scholar
Żmigrodzka B. (2018): Piciorys w przestrzeni dyskursu terapeutycznego. Wstęp do lingwistycznej charakterystyki gatunku. „Socjolingwistyka” 32, s. 107–122.
Crossref
Google Scholar
