Poczucie umiejscowienia kontroli i reakcje emocjonalne jako wskaźniki prognozy w zakresie agresywnej i zadaniowej strategii radzenia sobie młodzieży w sytuacji konfliktu społecznego
Danuta Borecka-Biernat
Uniwersytet Wrocławski, Instytut Psychologiihttps://orcid.org/0000-0003-1401-9821
Abstract
Cel: Celem badań była ocena udziału umiejscowienia poczucia kontroli sytuacji i reakcji emocjonalnych w generowaniu agresywnej i zadaniowej strategii radzenia sobie młodzieży w sytuacji konfliktu społecznego.
Metoda: Badania przeprowadzono wśród 893 uczniów w wieku 13–15 lat. Posłużono się Kwestionariuszem do badania poczucia kontroli (KBPK) G. Krasowicz, A. Kurzyp-Wojnarskiej, Trójczynnikowym inwentarzem stanów i cech osobowości (TISCO) C. Spielbergera i K. Wrześniewskiego oraz Kwestionariuszem do badania strategii radzenia sobie młodzieży w sytuacji konfliktu społecznego (KSMK) D. Boreckiej-Biernat.
Wyniki: W świetle przeprowadzonych badań stwierdzono, że silne przekonanie o wpływie innych na pozytywne i negatywne skutki zdarzeń oraz reagowanie na sytuacje konfliktu gniewem lub lękiem współwystępuje z tendencją do agresywnego reagowania na konflikt. Wyniki badań wykazały również, że silniejsze przekonanie dorastającego o własnych możliwościach kontrolowania pozytywnych i negatywnych następstw zdarzeń oraz reagowanie na konflikt ciekawością stwarza większe możliwości zadaniowego zmagania się z sytuacją konfliktu społecznego.
Wnioski: Rezultaty badań stanowią wskazówki teoretyczne w opracowaniu programów profilaktycznych i terapeutycznych wspierających rozwój tych właściwości młodego człowieka, które są istotne dla konstruktywnej (zadaniowej) strategii dbającej o wszystkich uczestników relacji i sporu. Nauczenie młodych ludzi konstruktywnych sposobów radzenia sobie z sytuacjami konfliktowymi jest ważnym elementem przygotowania ich do życia w społeczeństwie.
Keywords:
młodzież, poczucie umiejscowienia kontroli, emocje, strategie radzenia sobie, sytuacja konfliktu społecznegoReferences
Adesina, O. J. (2012). Emotional intelligence, locus of control and conflict handling skills as predictors of non-violent behaviour among university students in south-western Nigeria. IFE Psychologia, 20(2), 31–38. Google Scholar
Balawajder, K. (2010). Zachowania uczestników konfliktu interpersonalnego. W: D. Borecka-Biernat (red.), Sytuacje konfliktu w środowisku rodzinnym, szkolnym i rówieśniczym. Jak sobie radzą z nimi dzieci i młodzież? (s. 137–179). Difin. Google Scholar
Berkowitz, L. (1992). O powstawaniu i regulowaniu gniewu i agresji. Nowiny Psychologiczne, 1–2, 87–105. Google Scholar
Borecka-Biernat, D. (2006). Strategie radzenia sobie młodzieży w trudnych sytuacjach społecznych. Psychospołeczne uwarunkowania. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Google Scholar
Borecka-Biernat, D. (2012). Kwestionariusz strategii radzenia sobie młodzieży w sytuacji konfliktu społecznego. Psychologia Wychowawcza, 1–2, 86–118. Google Scholar
Borecka-Biernat, D., Čiuladiene, G. (2015). Strategies for coping with situations of social conflict versus sex and age of Polish pupils of secondary schools in Vilnius. W: D. Borecka-Biernat (red.), Sytuacje konfliktu społecznego: przyczyny–sposoby rozwiązywania–skutki (s. 149–169). Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Google Scholar
Borecka-Biernat, D. (2024). Locus of control and emotional responses as determinants of young people’s preferred coping strategies in social conflict situations. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J, Paedagogia-Psychologia, 37(2), 61–79. http://dx.doi.org/10.17951/j.2024.37.2.61-79 Google Scholar
Breet, L., Mayburgh, C., Poggenpoel, M. (2010). The relationship between the perception of own locus of control and aggression of adolescent boys. South African Journal of Education, 30, 511–526. Google Scholar
Brzeziński, J. (1984). Elementy metodologii badań psychologicznych. PWN. Google Scholar
Cook, H., Sloane, J. (2001). Locus of control and cooperative behavior in 10-year-old children. The Journal of Social Psychology, 125(5), 619–630. Google Scholar
Czerwińska-Jasiewicz, M. (2015). Psychologia rozwoju młodzieży w kontekscie biegu ludzkiego życia. Difin. Google Scholar
deCatanzaro, D. A. (2003). Motywacje i emocje. W ujęciu ewolucyjnym, fizjologicznym, rozwojowym i społecznym. Zysk i S-ka. Google Scholar
Deffenbacher, J. (1992). Trait anger: Theory, findings and implications. W: C. Spielberger i J. Butcher (red.), Advances in personality assessment (s. 177–201). Lawrence Erlbaum Associates. Google Scholar
Deming, A. M., Lochman, J. E. (2008). The relation of locus of control, anger and impulsivity to boys aggressive behavior. Behavioral Disorders, 33(2), 108–119. https://doi.org/10.1177/019874290803300205 Google Scholar
Dijkstra, M. T. M., Beersma, B., Evers, A. (2011). Reducing conflict-related employee strain: The benefits of an internal locus of control and a problem-solving conflict management strategy. Work & Stress, 25(2), 167–184. Google Scholar
Doliński, D. (2000). Emocje, poznanie i zachowanie. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 2, s. 369–394). GWP. Google Scholar
Domińska-Werbel, D. (2014). Psychologiczne uwarunkowania strategii radzenia sobie młodzieży gimnazjalnej w trudnych sytuacjach społecznych. WPWSZ. Google Scholar
Donaldson, D., Prinstein, M. J., Danovsky, M., Spirito, A. (2000). Patterns of children’s coping with life stress: Implications with clinicians. American Journal of Orthopsychiatry, 70(3), 351–359. https://doi.org/10.1037/h0087689 Google Scholar
Drwal, R. (1978). Poczucie kontroli jako wymiar osobowości – podstawy teoretyczne, techniki badawcze i wyniki badań. Materiały do Nauczania Psychologii (s. III, t. 3), 307–345. Google Scholar
Frączek, A. (2003). Wszystko o twojej agresji. Charaktery, 7, 28–30. Google Scholar
Fredrickson, B. L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology: The broaden –and build theory of positive emotions. American Psychologist, 56(3), 218–276. DOI: 10.1037//0003-066x.56.3.218 Google Scholar
Frijda, N. (2002). Emocje są funkcjonalne na ogół. W: P. Ekman i R. Davidson (red.), Natura emocji. Podstawowe zagadnienia (s. 20–24). GWP. Google Scholar
Garstka, T. (2011). Konflikt pokoleń w domu i szkole. Głos Nauczycielski, 8, 12. Google Scholar
Gasparski, P. (2002). Umiejscowienie kontroli a gotowość do zapobiegania zagrożeniom. Czasopismo Psychologiczne, 8(1), 87–94. Google Scholar
Gawryś, M. (2002). Rozwiązywanie konfliktów w klasie. Edukacja i Dialog, 8, 35–39. Google Scholar
Gross, J. J., Halperin, E., Porat, R. (2013). Emotion regulation in intractable conflicts. Current Directions in Psychological Science, 22(6), 423–429. https://doi.org/10.1177/0963721413495871 Google Scholar
Gurba, E. (2013). Nieporozumienia z dorastającymi dziećmi w rodzinie. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Google Scholar
Gurba, E. (2020). Konflikt rodziców z nastolatkami jako źródło doświadczanego stresu. W: A. Senejko i A. Czapiga (red.), Oswojenie traumy. Przegląd zagadnień. Psychologia traumy (s. 125–144). Impuls. Google Scholar
Guszkowska, M., Gorący, A., Rychta-Siedlecka, J. (2001). Ważne zdarzenia życiowe i codzienne kłopoty jako źródło stresu w percepcji młodzieży. Edukacja Otwarta, 4, 155–164. Google Scholar
Heszen-Niejodek, I. (2000). Teoria stresu psychologicznego i radzenia sobie. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 3, s. 465–493). GWP. Google Scholar
Honess, T. M., Charman, E. A., Zani, B., Cicognani, E., Xerri, M. L., Jackson, A. E., Bosam, H. A. (1997). Conflict between parents and adolescents: Variation by family constiution. British Journal of Developmental Psychology, 15(3), 367–385. https://doi.org/10.1111/j.2044-835X.1997.tb00527.x Google Scholar
Janowski, M. (2005). Radzenie sobie z lękiem, smutkiem i złością. Chowanna, 1(24), 92–107. https://doi.org/10.31261/CHOWANNA.2005.24.07 Google Scholar
Jaworski, R. (2000). Konflikt pokoleń w okresie adolescencji. Psychologiczne aspekty radzenia sobie ze stresem. W: R. Jaworski, A. Wielgus, J. Łukjaniuk (red.), Problemy człowieka w świecie psychologii (s. 27–54). Wydawnictwo Naukowe NOVUM. Google Scholar
Jelonkiewicz, I., Kosińska-Dec, K. (2008). Jasna strona stresu młodzieży (emocje pozytywne w radzeniu sobie). W: I. Heszen i J. Życińska (red.), Psychologia zdrowia. W poszukiwaniu pozytywnych inspiracji (s. 151–166). Wydawnictwo SWPS „Academica”. Google Scholar
Kobus, K., Reyes, O. (2000). A descriptive study of urban Mexican American adolescents’ perceived stress and coping. Hispanic Journal of Behavioral Sciences, 22, 163–178. Google Scholar
Kościelak, R. (2010). Poczucie umiejscowienia kontroli i przekonania o własnej skuteczności zdrowiu i chorobie. Impuls. Google Scholar
Kossewska, J. (2008). Zasoby osobowe a agresja interpersonalna u młodzieży gimnazjalnej. W: H. Wrona-Polańska (red.), Zdrowie – stres – choroba w wymiarze psychologicznym (s. 145–159). Impuls. Google Scholar
Krasowicz, G., Kurzyp-Wojnarska, A. (1990). Kwestionariusz do badania poczucia kontroli (KBPK). Podręcznik. Laboratorium Technik Diagnostycznych im. B. Zawadzkiego. Google Scholar
Kubacka-Jasiecka, D. (1986). Struktura ja a związek między agresywnością i lękliwością. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Google Scholar
Kurtek, P. (2005). Regulacyjna rola poczucia kontroli w radzeniu sobie młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną lekkiego stopnia w sytuacjach trudnych. Przegląd Psychologiczny, 3, 277–294. Google Scholar
Lachowska, B. (2010). Style rozwiązywania konfliktów i ich efekty w relacji między rodzicami i adolescentami – prezentacja narzędzi pomiaru. W: D. Borecka-Biernat (red.), Sytuacje konfliktu w środowisku rodzinnym, szkolnym i rówieśniczy. Jak sobie radzą z nimi dzieci i młodzież? (s. 180–206). Difin. Google Scholar
Lazarus, R. (1991). Emotion and Adaptation. Oxford University Press. Google Scholar
Lazarus, R. (1999). Stałość i niestałość emocji. W: P. Ekman i R. Davidson (red.), Natura emocji. Podstawowe zagadnienia (s. 75–80). GWP. Google Scholar
Leary, M., Kowalski, R. (2001). Lęk społeczny. GWP. Google Scholar
Lohman, B. J., Jarvis, P. A. (2000). Adolescent stressors, coping strategies, and psychological health studied in the family context. Journal of Youth and Adolescence, 29, 15–43. https://doi.org/10.1023/A:1005117020812 Google Scholar
Łaguna, M., Bąk, W. (2007). Emocje i przekonania na temat ja. Dwa kierunki wyjaśniania ich wzajemnych relacji. W: A. Błachnio i A. Gózik (red.), Bliżej emocji (s. 205–217). Wydawnictwo KUL. Google Scholar
Łosiak, W. (1995). Umiejscowienie kontroli, percepcja sytuacji a lęk w sytuacji egzaminacyjnej. Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych (t. XLVII), 107–114. Google Scholar
Łosiak, W. (2009). Stres i emocje w naszym życiu. Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne. Google Scholar
Miller, P., Lefcourt, H., Holmes, J., Ware, E., Saleh, W. (1986). Marital locus of control and marital problem solving. Journal of Personality and Social Psychology, 51(1),161–169. https://doi.org/10.1037/0022-3514.51.1.161 Google Scholar
Nitendel-Bujakowa, E. (2001). Lęki szkolne jako wyznacznik funkcjonowania dziecka. Problemy poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego, 1, 15–37. Google Scholar
Nowosad, D. (2002). Lęk i agresja w zachowaniu młodzieży szkół licealnych. Kwartalnik Pedagogiczny, 3–4, 131–142. Google Scholar
Obuchowska, I. (1996). Drogi dorastania: psychologia rozwojowa okresu dorastania dla rodziców i wychowawców. WSiP. Google Scholar
Ӧsterman, K, Bjӧrkqvist, K., Lagerspetz, K., Charpentier, S., Caprara, G. V., Pastorelli, C. (1999). Locus of control and three types of agression. Aggressive Behavior, 25, 61–65. Google Scholar
Pisula, E., Sikora, R. (2008). Wiek i płeć a radzenie sobie ze stresem przez młodzież w wieku 12–17 lat. Przegląd Psychologiczny, 4, 405–422. Google Scholar
Polak, K. (2010). Uczeń w sytuacji konfliktów szkolnych. W: D. Borecka-Biernat (red.), Sytuacje konfliktu w środowisku rodzinnym, szkolnym i rówieśniczym. Jak sobie radzą z nimi dzieci i młodzież (s. 23–39). Difin. Google Scholar
Ranschburg, J. (1993). Lęk, gniew, agresja. WSiP. Google Scholar
Rostowska, T. (2001). Konflikt międzypokoleniowy w rodzinie. Analiza psychologiczna. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. Google Scholar
Różańska-Kowal, J. (2004). Szkoła jako główne źródło stresu młodzieży w wieku dorastania. Kwartalnik Pedagogiczny, 3, 203–214. Google Scholar
Rubinsztejn, S. (1964). Podstawy psychologii ogólnej. Książka i Wiedza. Google Scholar
Sęk, H. (2008). Udział pozytywnych emocji w osiąganiu zdrowia. W: I. Heszen i J. Życińska (red.), Psychologia zdrowia w poszukiwaniu pozytywnych inspiracji (s. 73–88) SWPS Academica. Google Scholar
Sikora, R., Pisula, E. (2002). Przyczyny stresu i strategie radzenia sobie ze stresem u młodzieży w wieku 14–16 lat. Polskie Forum Psychologiczne, 7(2), 110–122. Google Scholar
Sikorski, W. (2010). Konflikty w rodzinie uwarunkowane wadliwą komunikacją. W: D. Borecka-Biernat (red.), Sytuacje konfliktu w środowisku rodzinnym, szkolnym i rówieśniczym: jak sobie radzą z nimi dzieci i młodzież? (s. 116–134). Difin. Google Scholar
Sikorski, W. (2015). Lęk komunikacyjny u uczniów a ich sposoby reagowania w sytuacjach konfliktu w klasie szkolnej. W: D. Borecka-Biernat i M. Cywińska (red.), Konflikt społeczny w perspektywie socjologicznej i pedagogiczno-psychologicznej (s. 126–146). Difin. Google Scholar
Skorny, Z. (1987). Dziecko agresywne-objawy, przyczyny, przeciwdziałanie. W: W. Pomykało (red.), Vademecum dla rodziców dzieci od lat 6 do 10 (s. 97–102). Wydawnictwo Współczesne. Google Scholar
Spielberger, C. D., Reheiser, E. C. (2009). Assessment of emotions: Anxiety, anger, depression and curiosity. Applied Psychology: Health and Well-Being, 1(3), 271–302. https://doi.org/10.1111/j.1758-0854.2009.01017.x Google Scholar
Taylor, M. (2010). Does locus of control predict young adult conflict strategies with superiors? An examination of control orientation and the organizational communication conflict instrument. North American Journal of Psychology, 12(3), 455–458. Google Scholar
Trylińska-Tekielska, E. (2007). Rola dzieci i rodziców w rozwiązywaniu konfliktów rodzinnych. Człowiek-Niepełnosprawność-Społeczeństwo, 1, 21–33. Google Scholar
Tyszkowa, M. (1986). Zachowanie się dzieci w sytuacjach trudnych. PWN. Google Scholar
Voss, H., Keller, H. (1983). Curiosity and exploration. Theory and results. Academic Press. Google Scholar
Wrześniewski, K. (1983). Wybrane zagadnienia lęku. Teoria i pomiar. WAM. Google Scholar
Wrześniewski, K. (1991). Trójczynnikowy inwentarz stanów i cech osobowości. Przegląd Lekarski, 2, 222–225. Google Scholar
Wrześniewski, K. (1996). Style a strategie radzenia sobie ze stresem. Problemy pomiaru. W: I. Heszen-Niejodek i Z. Ratajczak (red.), Człowiek w sytuacji stresu. Problemy teoretyczne i metodologiczne (s. 44–64). Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Google Scholar
Uniwersytet Wrocławski, Instytut Psychologii
https://orcid.org/0000-0003-1401-9821
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.