Poczucie umiejscowienia kontroli i reakcje emocjonalne jako wskaźniki prognozy w zakresie agresywnej i zadaniowej strategii radzenia sobie młodzieży w sytuacji konfliktu społecznego

Danuta Borecka-Biernat

Uniwersytet Wrocławski, Instytut Psychologii
https://orcid.org/0000-0003-1401-9821


Abstrakt

Cel: Celem badań była ocena udziału umiejscowienia poczucia kontroli sytuacji i reakcji emocjonalnych w generowaniu agresywnej i zadaniowej strategii radzenia sobie młodzieży w sytuacji konfliktu społecznego.

Metoda: Badania przeprowadzono wśród 893 uczniów w wieku 13–15 lat. Posłużono się Kwestionariuszem do badania poczucia kontroli (KBPK) G. Krasowicz, A. Kurzyp-Wojnarskiej, Trójczynnikowym inwentarzem stanów i cech osobowości (TISCO) C. Spielbergera i K. Wrześniewskiego oraz Kwestionariuszem do badania strategii radzenia sobie młodzieży w sytuacji konfliktu społecznego (KSMK) D. Boreckiej-Biernat.

Wyniki: W świetle przeprowadzonych badań stwierdzono, że silne przekonanie o wpływie innych na pozytywne i negatywne skutki zdarzeń oraz reagowanie na sytuacje konfliktu gniewem lub lękiem współwystępuje z tendencją do agresywnego reagowania na konflikt. Wyniki badań wykazały również, że silniejsze przekonanie dorastającego o własnych możliwościach kontrolowania pozytywnych i negatywnych następstw zdarzeń oraz reagowanie na konflikt ciekawością stwarza większe możliwości zadaniowego zmagania się z sytuacją konfliktu społecznego.

Wnioski: Rezultaty badań stanowią wskazówki teoretyczne w opracowaniu programów profilaktycznych i terapeutycznych wspierających rozwój tych właściwości młodego człowieka, które są istotne dla konstruktywnej (zadaniowej) strategii dbającej o wszystkich uczestników relacji i sporu. Nauczenie młodych ludzi konstruktywnych sposobów radzenia sobie z sytuacjami konfliktowymi jest ważnym elementem przygotowania ich do życia w społeczeństwie.


Słowa kluczowe:

młodzież, poczucie umiejscowienia kontroli, emocje, strategie radzenia sobie, sytuacja konfliktu społecznego


Adesina, O. J. (2012). Emotional intelligence, locus of control and conflict handling skills as predictors of non-violent behaviour among university students in south-western Nigeria. IFE Psychologia, 20(2), 31–38.   Google Scholar

Balawajder, K. (2010). Zachowania uczestników konfliktu interpersonalnego. W: D. Borecka-Biernat (red.), Sytuacje konfliktu w środowisku rodzinnym, szkolnym i rówieśniczym. Jak sobie radzą z nimi dzieci i młodzież? (s. 137–179). Difin.   Google Scholar

Berkowitz, L. (1992). O powstawaniu i regulowaniu gniewu i agresji. Nowiny Psychologiczne, 1–2, 87–105.   Google Scholar

Borecka-Biernat, D. (2006). Strategie radzenia sobie młodzieży w trudnych sytuacjach społecznych. Psychospołeczne uwarunkowania. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.   Google Scholar

Borecka-Biernat, D. (2012). Kwestionariusz strategii radzenia sobie młodzieży w sytuacji konfliktu społecznego. Psychologia Wychowawcza, 1–2, 86–118.   Google Scholar

Borecka-Biernat, D., Čiuladiene, G. (2015). Strategies for coping with situations of social conflict versus sex and age of Polish pupils of secondary schools in Vilnius. W: D. Borecka-Biernat (red.), Sytuacje konfliktu społecznego: przyczyny–sposoby rozwiązywania–skutki (s. 149–169). Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.   Google Scholar

Borecka-Biernat, D. (2024). Locus of control and emotional responses as determinants of young people’s preferred coping strategies in social conflict situations. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J, Paedagogia-Psychologia, 37(2), 61–79. http://dx.doi.org/10.17951/j.2024.37.2.61-79   Google Scholar

Breet, L., Mayburgh, C., Poggenpoel, M. (2010). The relationship between the perception of own locus of control and aggression of adolescent boys. South African Journal of Education, 30, 511–526.   Google Scholar

Brzeziński, J. (1984). Elementy metodologii badań psychologicznych. PWN.   Google Scholar

Cook, H., Sloane, J. (2001). Locus of control and cooperative behavior in 10-year-old children. The Journal of Social Psychology, 125(5), 619–630.   Google Scholar

Czerwińska-Jasiewicz, M. (2015). Psychologia rozwoju młodzieży w kontekscie biegu ludzkiego życia. Difin.   Google Scholar

deCatanzaro, D. A. (2003). Motywacje i emocje. W ujęciu ewolucyjnym, fizjologicznym, rozwojowym i społecznym. Zysk i S-ka.   Google Scholar

Deffenbacher, J. (1992). Trait anger: Theory, findings and implications. W: C. Spielberger i J. Butcher (red.), Advances in personality assessment (s. 177–201). Lawrence Erlbaum Associates.   Google Scholar

Deming, A. M., Lochman, J. E. (2008). The relation of locus of control, anger and impulsivity to boys aggressive behavior. Behavioral Disorders, 33(2), 108–119. https://doi.org/10.1177/019874290803300205   Google Scholar

Dijkstra, M. T. M., Beersma, B., Evers, A. (2011). Reducing conflict-related employee strain: The benefits of an internal locus of control and a problem-solving conflict management strategy. Work & Stress, 25(2), 167–184.   Google Scholar

Doliński, D. (2000). Emocje, poznanie i zachowanie. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 2, s. 369–394). GWP.   Google Scholar

Domińska-Werbel, D. (2014). Psychologiczne uwarunkowania strategii radzenia sobie młodzieży gimnazjalnej w trudnych sytuacjach społecznych. WPWSZ.   Google Scholar

Donaldson, D., Prinstein, M. J., Danovsky, M., Spirito, A. (2000). Patterns of children’s coping with life stress: Implications with clinicians. American Journal of Orthopsychiatry, 70(3), 351–359. https://doi.org/10.1037/h0087689   Google Scholar

Drwal, R. (1978). Poczucie kontroli jako wymiar osobowości – podstawy teoretyczne, techniki badawcze i wyniki badań. Materiały do Nauczania Psychologii (s. III, t. 3), 307–345.   Google Scholar

Frączek, A. (2003). Wszystko o twojej agresji. Charaktery, 7, 28–30.   Google Scholar

Fredrickson, B. L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology: The broaden –and build theory of positive emotions. American Psychologist, 56(3), 218–276. DOI: 10.1037//0003-066x.56.3.218   Google Scholar

Frijda, N. (2002). Emocje są funkcjonalne na ogół. W: P. Ekman i R. Davidson (red.), Natura emocji. Podstawowe zagadnienia (s. 20–24). GWP.   Google Scholar

Garstka, T. (2011). Konflikt pokoleń w domu i szkole. Głos Nauczycielski, 8, 12.   Google Scholar

Gasparski, P. (2002). Umiejscowienie kontroli a gotowość do zapobiegania zagrożeniom. Czasopismo Psychologiczne, 8(1), 87–94.   Google Scholar

Gawryś, M. (2002). Rozwiązywanie konfliktów w klasie. Edukacja i Dialog, 8, 35–39.   Google Scholar

Gross, J. J., Halperin, E., Porat, R. (2013). Emotion regulation in intractable conflicts. Current Directions in Psychological Science, 22(6), 423–429. https://doi.org/10.1177/0963721413495871   Google Scholar

Gurba, E. (2013). Nieporozumienia z dorastającymi dziećmi w rodzinie. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.   Google Scholar

Gurba, E. (2020). Konflikt rodziców z nastolatkami jako źródło doświadczanego stresu. W: A. Senejko i A. Czapiga (red.), Oswojenie traumy. Przegląd zagadnień. Psychologia traumy (s. 125–144). Impuls.   Google Scholar

Guszkowska, M., Gorący, A., Rychta-Siedlecka, J. (2001). Ważne zdarzenia życiowe i codzienne kłopoty jako źródło stresu w percepcji młodzieży. Edukacja Otwarta, 4, 155–164.   Google Scholar

Heszen-Niejodek, I. (2000). Teoria stresu psychologicznego i radzenia sobie. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 3, s. 465–493). GWP.   Google Scholar

Honess, T. M., Charman, E. A., Zani, B., Cicognani, E., Xerri, M. L., Jackson, A. E., Bosam, H. A. (1997). Conflict between parents and adolescents: Variation by family constiution. British Journal of Developmental Psychology, 15(3), 367–385. https://doi.org/10.1111/j.2044-835X.1997.tb00527.x   Google Scholar

Janowski, M. (2005). Radzenie sobie z lękiem, smutkiem i złością. Chowanna, 1(24), 92–107. https://doi.org/10.31261/CHOWANNA.2005.24.07   Google Scholar

Jaworski, R. (2000). Konflikt pokoleń w okresie adolescencji. Psychologiczne aspekty radzenia sobie ze stresem. W: R. Jaworski, A. Wielgus, J. Łukjaniuk (red.), Problemy człowieka w świecie psychologii (s. 27–54). Wydawnictwo Naukowe NOVUM.   Google Scholar

Jelonkiewicz, I., Kosińska-Dec, K. (2008). Jasna strona stresu młodzieży (emocje pozytywne w radzeniu sobie). W: I. Heszen i J. Życińska (red.), Psychologia zdrowia. W poszukiwaniu pozytywnych inspiracji (s. 151–166). Wydawnictwo SWPS „Academica”.   Google Scholar

Kobus, K., Reyes, O. (2000). A descriptive study of urban Mexican American adolescents’ perceived stress and coping. Hispanic Journal of Behavioral Sciences, 22, 163–178.   Google Scholar

Kościelak, R. (2010). Poczucie umiejscowienia kontroli i przekonania o własnej skuteczności zdrowiu i chorobie. Impuls.   Google Scholar

Kossewska, J. (2008). Zasoby osobowe a agresja interpersonalna u młodzieży gimnazjalnej. W: H. Wrona-Polańska (red.), Zdrowie – stres – choroba w wymiarze psychologicznym (s. 145–159). Impuls.   Google Scholar

Krasowicz, G., Kurzyp-Wojnarska, A. (1990). Kwestionariusz do badania poczucia kontroli (KBPK). Podręcznik. Laboratorium Technik Diagnostycznych im. B. Zawadzkiego.   Google Scholar

Kubacka-Jasiecka, D. (1986). Struktura ja a związek między agresywnością i lękliwością. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.   Google Scholar

Kurtek, P. (2005). Regulacyjna rola poczucia kontroli w radzeniu sobie młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną lekkiego stopnia w sytuacjach trudnych. Przegląd Psychologiczny, 3, 277–294.   Google Scholar

Lachowska, B. (2010). Style rozwiązywania konfliktów i ich efekty w relacji między rodzicami i adolescentami – prezentacja narzędzi pomiaru. W: D. Borecka-Biernat (red.), Sytuacje konfliktu w środowisku rodzinnym, szkolnym i rówieśniczy. Jak sobie radzą z nimi dzieci i młodzież? (s. 180–206). Difin.   Google Scholar

Lazarus, R. (1991). Emotion and Adaptation. Oxford University Press.   Google Scholar

Lazarus, R. (1999). Stałość i niestałość emocji. W: P. Ekman i R. Davidson (red.), Natura emocji. Podstawowe zagadnienia (s. 75–80). GWP.   Google Scholar

Leary, M., Kowalski, R. (2001). Lęk społeczny. GWP.   Google Scholar

Lohman, B. J., Jarvis, P. A. (2000). Adolescent stressors, coping strategies, and psychological health studied in the family context. Journal of Youth and Adolescence, 29, 15–43. https://doi.org/10.1023/A:1005117020812   Google Scholar

Łaguna, M., Bąk, W. (2007). Emocje i przekonania na temat ja. Dwa kierunki wyjaśniania ich wzajemnych relacji. W: A. Błachnio i A. Gózik (red.), Bliżej emocji (s. 205–217). Wydawnictwo KUL.   Google Scholar

Łosiak, W. (1995). Umiejscowienie kontroli, percepcja sytuacji a lęk w sytuacji egzaminacyjnej. Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych (t. XLVII), 107–114.   Google Scholar

Łosiak, W. (2009). Stres i emocje w naszym życiu. Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne.   Google Scholar

Miller, P., Lefcourt, H., Holmes, J., Ware, E., Saleh, W. (1986). Marital locus of control and marital problem solving. Journal of Personality and Social Psychology, 51(1),161–169. https://doi.org/10.1037/0022-3514.51.1.161   Google Scholar

Nitendel-Bujakowa, E. (2001). Lęki szkolne jako wyznacznik funkcjonowania dziecka. Problemy poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego, 1, 15–37.   Google Scholar

Nowosad, D. (2002). Lęk i agresja w zachowaniu młodzieży szkół licealnych. Kwartalnik Pedagogiczny, 3–4, 131–142.   Google Scholar

Obuchowska, I. (1996). Drogi dorastania: psychologia rozwojowa okresu dorastania dla rodziców i wychowawców. WSiP.   Google Scholar

Ӧsterman, K, Bjӧrkqvist, K., Lagerspetz, K., Charpentier, S., Caprara, G. V., Pastorelli, C. (1999). Locus of control and three types of agression. Aggressive Behavior, 25, 61–65.   Google Scholar

Pisula, E., Sikora, R. (2008). Wiek i płeć a radzenie sobie ze stresem przez młodzież w wieku 12–17 lat. Przegląd Psychologiczny, 4, 405–422.   Google Scholar

Polak, K. (2010). Uczeń w sytuacji konfliktów szkolnych. W: D. Borecka-Biernat (red.), Sytuacje konfliktu w środowisku rodzinnym, szkolnym i rówieśniczym. Jak sobie radzą z nimi dzieci i młodzież (s. 23–39). Difin.   Google Scholar

Ranschburg, J. (1993). Lęk, gniew, agresja. WSiP.   Google Scholar

Rostowska, T. (2001). Konflikt międzypokoleniowy w rodzinie. Analiza psychologiczna. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.   Google Scholar

Różańska-Kowal, J. (2004). Szkoła jako główne źródło stresu młodzieży w wieku dorastania. Kwartalnik Pedagogiczny, 3, 203–214.   Google Scholar

Rubinsztejn, S. (1964). Podstawy psychologii ogólnej. Książka i Wiedza.   Google Scholar

Sęk, H. (2008). Udział pozytywnych emocji w osiąganiu zdrowia. W: I. Heszen i J. Życińska (red.), Psychologia zdrowia w poszukiwaniu pozytywnych inspiracji (s. 73–88) SWPS Academica.   Google Scholar

Sikora, R., Pisula, E. (2002). Przyczyny stresu i strategie radzenia sobie ze stresem u młodzieży w wieku 14–16 lat. Polskie Forum Psychologiczne, 7(2), 110–122.   Google Scholar

Sikorski, W. (2010). Konflikty w rodzinie uwarunkowane wadliwą komunikacją. W: D. Borecka-Biernat (red.), Sytuacje konfliktu w środowisku rodzinnym, szkolnym i rówieśniczym: jak sobie radzą z nimi dzieci i młodzież? (s. 116–134). Difin.   Google Scholar

Sikorski, W. (2015). Lęk komunikacyjny u uczniów a ich sposoby reagowania w sytuacjach konfliktu w klasie szkolnej. W: D. Borecka-Biernat i M. Cywińska (red.), Konflikt społeczny w perspektywie socjologicznej i pedagogiczno-psychologicznej (s. 126–146). Difin.   Google Scholar

Skorny, Z. (1987). Dziecko agresywne-objawy, przyczyny, przeciwdziałanie. W: W. Pomykało (red.), Vademecum dla rodziców dzieci od lat 6 do 10 (s. 97–102). Wydawnictwo Współczesne.   Google Scholar

Spielberger, C. D., Reheiser, E. C. (2009). Assessment of emotions: Anxiety, anger, depression and curiosity. Applied Psychology: Health and Well-Being, 1(3), 271–302. https://doi.org/10.1111/j.1758-0854.2009.01017.x   Google Scholar

Taylor, M. (2010). Does locus of control predict young adult conflict strategies with superiors? An examination of control orientation and the organizational communication conflict instrument. North American Journal of Psychology, 12(3), 455–458.   Google Scholar

Trylińska-Tekielska, E. (2007). Rola dzieci i rodziców w rozwiązywaniu konfliktów rodzinnych. Człowiek-Niepełnosprawność-Społeczeństwo, 1, 21–33.   Google Scholar

Tyszkowa, M. (1986). Zachowanie się dzieci w sytuacjach trudnych. PWN.   Google Scholar

Voss, H., Keller, H. (1983). Curiosity and exploration. Theory and results. Academic Press.   Google Scholar

Wrześniewski, K. (1983). Wybrane zagadnienia lęku. Teoria i pomiar. WAM.   Google Scholar

Wrześniewski, K. (1991). Trójczynnikowy inwentarz stanów i cech osobowości. Przegląd Lekarski, 2, 222–225.   Google Scholar

Wrześniewski, K. (1996). Style a strategie radzenia sobie ze stresem. Problemy pomiaru. W: I. Heszen-Niejodek i Z. Ratajczak (red.), Człowiek w sytuacji stresu. Problemy teoretyczne i metodologiczne (s. 44–64). Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.   Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-10-13

Cited By /
Share

Borecka-Biernat, D. (2026). Poczucie umiejscowienia kontroli i reakcje emocjonalne jako wskaźniki prognozy w zakresie agresywnej i zadaniowej strategii radzenia sobie młodzieży w sytuacji konfliktu społecznego. Przegląd Psychologiczny, (ONLINE FIRST), 1–20. https://doi.org/10.31648/przegldpsychologiczny.12481

Danuta Borecka-Biernat 
Uniwersytet Wrocławski, Instytut Psychologii
https://orcid.org/0000-0003-1401-9821