Zmęczenie i odpoczynek w życiu codziennym podróżnika na przykładzie diariusza drogi Aleksandra Janusza Zasławskiego-Ostrogskiego (1667–1669)

Adam Kucharski

doi:10.31648/ep.11729

Published: 2025-09-09

No. XXVI/1 (2025)

Fatigue and rest in the daily lives of travelers on the example of Aleksander Janusz Zasławski-Ostrogski’s travel journal (1667–1669)

Adam Kucharski

Echa Przeszłości

Section: ARTICLES

https://doi.org/10.31648/ep.11729

Abstract

In the 17th century, during extended educational journeys to foreign lands, the key role was played by scientific pursuits and broadly defined peregrinator activities. Such journeys lasted two years or longer on average, and increasing fatigue was their natural consequence; fatigued travelers had to take a rest to recuperate and regain their strength. It should be noted that a trip from the Polish-Lithuanian Commonwealth to Western and Southern Europe was long and arduous. In the 17th century, fatigue became a subject of scientific inquiry in Galileo’s research. A journal kept by father Kazimierz Jan Wojsznarowicz, a mentor who accompanied the young Polish magnate Aleksander Janusz Zasławski-Ostrogski during his European travels (1667–1669), is a valuable source of information about the intensity of the above phenomena and the way in which they were described by travelers. The discussed itinerary covers Zasławski-Ostrogski’s trip to Germany, Northern and Southern Netherlands, France, Italy, Austria, and Bohemia. The journal describes several types of rest breaks, depending on the distance traveled, including longer stays in large cities such as Amsterdam, Antwerp, Paris, and Rome. These rest periods involved both passive and active relaxation. In his journal, father Wojsznarowicz rarely describes the fatigue experienced by both travelers and focuses more on rest breaks and recreational opportunities. However, the journal clearly indicates that foreign travel was an arduous undertaking during which night rest was short and sleep-deprived wayfarers spent long hours in speeding carriages on poorly maintained roads.

Keywords:

fatigue, rest, sleep, educational journey, Aleksander Janusz Zasławski-Ostrogski

Download files

pdf (Język Polski)

Citation rules

Kucharski, A. (2025). Fatigue and rest in the daily lives of travelers on the example of Aleksander Janusz Zasławski-Ostrogski’s travel journal (1667–1669). Echa Przeszłości, (XXVI/1), 63–84. https://doi.org/10.31648/ep.11729

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Źródła rękopiśmienne:
Google Scholar

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Warszawskie Radziwiłłów, V, 11076, 17738.
Google Scholar

Archiwum Narodowe w Krakowie, Archiwum Sanguszków, 13974, Podh I 1/3, Podh I 1/4a, Podh I 1/51, Podh I 1/54, Podh I 64
Google Scholar

Biblioteka Narodowa w Warszawie, rkps Biblioteki Ordynacji Zamoyskich 847.
Google Scholar

Źródła drukowane:
Google Scholar

S. B. Krasiński, Compendium dyaryuszu Niemieckiey, Francuskiey, Angielskiey, Olenderskiey peregrynacyi Krotkim opisaniem na kartę wylane y wydane, Warszawa 1705.
Google Scholar

Wydawnictwa źródłowe:
Google Scholar

Michałowski J., Instrukcja dla syna Melchiora udającego się za granicę (1656), [w:] Ojcowskie synom przestrogi. Instrukcje rodzicielskie (XVI–XVII w.), oprac. D. Żołądź-Strzelczyk i M. E. Kowalczyk, Kraków 2017.
Google Scholar

Niemcewicz J. U., Zbiór Pamiętników o dawnéy Polszcze z rękopismów, t. 4, Warszawa 1838.
Google Scholar

Radziwiłł K. S., Diariusz peregrynacji europejskiej (1684-1687), oprac. A. Kucharski, Toruń 2011.
Google Scholar

Sobieski J., Instrukcja dla brata Jana (1620), [w:] Ojcowskie synom przestrogi.
Google Scholar

Wierzbowski S., Peregrynacja Stanisława Wierzbowskiego wojewodzica sieradzkiego do Francji w latach 1678-1681, wyd. J. K. Załuski, „Czas. Dodatek miesięczny”, t. 9, z. 27, 1858.
Google Scholar

Witosławski M., Peregrynacyja podróży rzymskiej (1738-1739), oprac. M. Chachaj i B. Rok, [w:] Staropolskie podróżowanie, red. B. Rok i F. Wolański, Kraków 2016.
Google Scholar

Opracowania:
Google Scholar

Badyna P., Model człowieka w polskim piśmiennictwie parenetycznym XVIII w. (do 1773 r.), Warszawa 2004.
Google Scholar

Chrzanowski T., Półleżące postacie w polskiej rzeźbie nagrobnej, „Ziemia" 1979, t. XV, s. 133-150.
Google Scholar

Kempa T., Dzieje rodu Ostrogskich, Toruń 2003.
Google Scholar

Klonowicz S., Z historii badań fizjologicznych problemu zmęczenia, [w:] Zmęczenie jako problem współczesnej cywilizacji, red. Z. Jethon, Warszawa 1977.
Google Scholar

Kroczak J., „Sen mi się udał…” — o wizjach sennych w epice barokowej, „Acta Universitatis Wratislaviensis” nr 2239, „Prace Literackie” 2000, t. 8.
Google Scholar

Kucharski A., Instrukcja podróżna Anny Zamoyskiej dla synów odbywających peregrynację po Europie na przełomie XVII i XVIII wieku, „Czasy Nowożytne”, 2012, T. 25 (2012).
Google Scholar

Kucharski A., Turystyka i edukacja. Zagraniczna peregrynacja młodego polskiego magnata w relacji księdza Kazimierza Jana Wojsznarowicza (1667‒1669), „Studia Gdańskie”, 2011, t. 29, s. 205-227.
Google Scholar

Lulewicz H., Kazimierz Jan Woysznarowicz (zm. pocz. 1677), pleban dąbrowski, kanclerz diecezji wileńskiej i regent kancelarii wielkiej litewskiej - uczona biografia, [w:] Małe miasta. Elity, red. M. Zemło, Supraśl 2005.
Google Scholar

Mączak A., Odkrywanie Europy. Podróże w czasach renesansu i baroku, Gdańsk 1988.
Google Scholar

Mączak A., Quanta patimur. Z badań nad turystyką czasów renesansu i baroku, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 1977, t. 22.
Google Scholar

Mączak A., Życie codzienne w podróżach po Europie w XVI i XVII w., Warszawa 1978.
Google Scholar

Ochendowska-Grzelak B. M., Smak artystyczny ks. Kazimierza Jana Woysznarowicza na podstawie diariusza podróży po Europie z lat 1667−1669 na tle polskiej XVII-wiecznej literatury podróżniczej, „Niepodległość i pamięć”, 2019, nr 2 (66), s. 15-44.
Google Scholar

Pietrzak J., Akademickie niestatki, czyli o niechlubnym żywocie polskich studentów w podróżach edukacyjnych po Europie Zachodniej od XVI do XVII wieku, „Biuletyn Historii Wychowania”, 2014, nr 32.
Google Scholar

Pietrzak J., Księżna Dobrodziejka. Katarzyna z Sobieskich Radziwiłłowa (1634-1694), Warszawa 2016.
Google Scholar

Pietrzak J., Podróż edukacyjna Aleksandra Janusza księcia Ostrogskiego-Zasławskiego w latach 1667-1669 po krajach Europy Zachodniej jako przykład relacji łączących wychowanka z jego preceptorem w świetle diariusza i korespondencji, [w:] Źródła do dziejów staropolskich podróży edukacyjnych, red. D. Żołądź-Strzelczyk i M. E. Kowalczyk, Wrocław 2017, s. 269-294.
Google Scholar

Sajkowski A., Opowieści misjonarzy, konkwistadorów, pielgrzymów i innych świata ciekawych, Poznań 1991.
Google Scholar

Sajkowski A., Włoskie przygody Polaków. Wiek XVI-XVIII , Warszawa 1973.
Google Scholar

Targosz K., Jan III Sobieski mecenasem nauk i uczonych, Wrocław—Warszawa—Kraków 1991.
Google Scholar

Tygielski W., Na cóż te koszta i trudy? W jakim celu w XVII wieku wysyłano młodzież szlachecką na zagraniczne studia?, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 2006, t. 50.
Google Scholar

Ulewicz-Adamczyk D., Problematyka czasu wolnego na przestrzeni wieków i we współczesnym świecie, [w:] Czas wolny. Przeszłość – teraźniejszość – przyszłość, red. J. Daszykowska, R. Pelczar, Stalowa Wola 2009.
Google Scholar

Wrześniak M., Roma Sancta Fiorenza Bella. Dzieła sztuki w diariuszach polskich podróżników do Włoch w XVI i XVII wieku, Warszawa 2010.
Google Scholar

Zientara W., Gospody XVII/XVIII wieku i ich gospodarze : kilka przykładów z obszaru Rzeczypospolitej i Niemiec, [w:] Piśmienność pragmatyczna - edytorstwo źródeł historycznych - archiwistyka : studia ofiarowane profesorowi Januszowi Tandeckiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin, red. R. Czaja i K. Kopiński, Toruń 2015, s. 263-270.
Google Scholar

Żołądź D., Podróże edukacyjne XVI i XVII wieku - próba typologii, „Biuletyn Historii Wychowania”, 1994, t. 1.
Google Scholar