Zmęczenie i odpoczynek w życiu codziennym podróżnika na przykładzie diariusza drogi Aleksandra Janusza Zasławskiego-Ostrogskiego (1667–1669)

Adam Kucharski

doi:10.31648/ep.11729

Opublikowane: 2025-09-09

Nr XXVI/1 (2025)

Zmęczenie i odpoczynek w życiu codziennym podróżnika na przykładzie diariusza drogi Aleksandra Janusza Zasławskiego-Ostrogskiego (1667–1669)

Adam Kucharski

Echa Przeszłości

Dział: ARTYKUŁY I ROZPRAWY

https://doi.org/10.31648/ep.11729

Abstrakt

W przebiegu podróży edukacyjnych XVII w. główną rolę odgrywała nauka oraz szeroko pojęta aktywność peregrynantów. Naturalnym skutkiem takich długotrwałych, bo trwających statystycznie ok. dwa lata lub dłużej, wyjazdów było oczywiście nawarstwiające się zmęczenie i konieczny do normalnego, efektywnego funkcjonowania odpoczynek. Należy tu uwzględnić również długą trasę do pokonania z terenów Rzeczypospolitej na zachód i południe Europy. W XVII w. za sprawą badań Galileusza zmęczenie stało się również przedmiotem naukowej analizy. Dokumentem pozwalającym badać natężenie tych zjawisk oraz sposób ich relacjonowania jest m.in. dziennik podróży młodego magnata Aleksandra Janusza Zasławskiego-Ostrogskiego (1667–1669), spisywany przez jego guwernera księdza Kazimierza Jana Wojsznarowicza. Itinerarium podróżne obejmowało kilka krajów europejskich: Niemcy, Niderlandy Północne i Południowe, Francję, Włochy oraz Austrię i Czechy. Zapisy diariuszowe ujawniają przede wszystkim kilka rodzajów odpoczynku, wynikających ze specyfiki forsownego pokonywania drogi oraz dłuższych pobytów stacjonarnych, głównie w dużych miastach (Amsterdam, Antwerpia, Paryż, Rzym). Odpoczynek podróżnych miał formę zarówno bierną, jak i czynną. Samo zmęczenie jest mniej eksponowane przez autora dziennika podróży niż sytuacje odpoczynku, a nawet relaksu. Natomiast można wnioskować o jego uciążliwości, biorąc pod uwagę takie czynniki, jak długość, a w zasadzie krótkość odpoczynku nocnego i snu na codziennych etapach podróży i postoju, zły stan traktów drogowych czy szybkie tempo jazdy.

Słowa kluczowe:

zmęczenie, odpoczynek, sen, podróż edukacyjna, Aleksander Janusz Zasławski-Ostrogski

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Kucharski, A. (2025). Zmęczenie i odpoczynek w życiu codziennym podróżnika na przykładzie diariusza drogi Aleksandra Janusza Zasławskiego-Ostrogskiego (1667–1669). Echa Przeszłości, (XXVI/1), 63–84. https://doi.org/10.31648/ep.11729

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Źródła rękopiśmienne:
Google Scholar

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Warszawskie Radziwiłłów, V, 11076, 17738.
Google Scholar

Archiwum Narodowe w Krakowie, Archiwum Sanguszków, 13974, Podh I 1/3, Podh I 1/4a, Podh I 1/51, Podh I 1/54, Podh I 64
Google Scholar

Biblioteka Narodowa w Warszawie, rkps Biblioteki Ordynacji Zamoyskich 847.
Google Scholar

Źródła drukowane:
Google Scholar

S. B. Krasiński, Compendium dyaryuszu Niemieckiey, Francuskiey, Angielskiey, Olenderskiey peregrynacyi Krotkim opisaniem na kartę wylane y wydane, Warszawa 1705.
Google Scholar

Wydawnictwa źródłowe:
Google Scholar

Michałowski J., Instrukcja dla syna Melchiora udającego się za granicę (1656), [w:] Ojcowskie synom przestrogi. Instrukcje rodzicielskie (XVI–XVII w.), oprac. D. Żołądź-Strzelczyk i M. E. Kowalczyk, Kraków 2017.
Google Scholar

Niemcewicz J. U., Zbiór Pamiętników o dawnéy Polszcze z rękopismów, t. 4, Warszawa 1838.
Google Scholar

Radziwiłł K. S., Diariusz peregrynacji europejskiej (1684-1687), oprac. A. Kucharski, Toruń 2011.
Google Scholar

Sobieski J., Instrukcja dla brata Jana (1620), [w:] Ojcowskie synom przestrogi.
Google Scholar

Wierzbowski S., Peregrynacja Stanisława Wierzbowskiego wojewodzica sieradzkiego do Francji w latach 1678-1681, wyd. J. K. Załuski, „Czas. Dodatek miesięczny”, t. 9, z. 27, 1858.
Google Scholar

Witosławski M., Peregrynacyja podróży rzymskiej (1738-1739), oprac. M. Chachaj i B. Rok, [w:] Staropolskie podróżowanie, red. B. Rok i F. Wolański, Kraków 2016.
Google Scholar

Opracowania:
Google Scholar

Badyna P., Model człowieka w polskim piśmiennictwie parenetycznym XVIII w. (do 1773 r.), Warszawa 2004.
Google Scholar

Chrzanowski T., Półleżące postacie w polskiej rzeźbie nagrobnej, „Ziemia" 1979, t. XV, s. 133-150.
Google Scholar

Kempa T., Dzieje rodu Ostrogskich, Toruń 2003.
Google Scholar

Klonowicz S., Z historii badań fizjologicznych problemu zmęczenia, [w:] Zmęczenie jako problem współczesnej cywilizacji, red. Z. Jethon, Warszawa 1977.
Google Scholar

Kroczak J., „Sen mi się udał…” — o wizjach sennych w epice barokowej, „Acta Universitatis Wratislaviensis” nr 2239, „Prace Literackie” 2000, t. 8.
Google Scholar

Kucharski A., Instrukcja podróżna Anny Zamoyskiej dla synów odbywających peregrynację po Europie na przełomie XVII i XVIII wieku, „Czasy Nowożytne”, 2012, T. 25 (2012).
Google Scholar

Kucharski A., Turystyka i edukacja. Zagraniczna peregrynacja młodego polskiego magnata w relacji księdza Kazimierza Jana Wojsznarowicza (1667‒1669), „Studia Gdańskie”, 2011, t. 29, s. 205-227.
Google Scholar

Lulewicz H., Kazimierz Jan Woysznarowicz (zm. pocz. 1677), pleban dąbrowski, kanclerz diecezji wileńskiej i regent kancelarii wielkiej litewskiej - uczona biografia, [w:] Małe miasta. Elity, red. M. Zemło, Supraśl 2005.
Google Scholar

Mączak A., Odkrywanie Europy. Podróże w czasach renesansu i baroku, Gdańsk 1988.
Google Scholar

Mączak A., Quanta patimur. Z badań nad turystyką czasów renesansu i baroku, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 1977, t. 22.
Google Scholar

Mączak A., Życie codzienne w podróżach po Europie w XVI i XVII w., Warszawa 1978.
Google Scholar

Ochendowska-Grzelak B. M., Smak artystyczny ks. Kazimierza Jana Woysznarowicza na podstawie diariusza podróży po Europie z lat 1667−1669 na tle polskiej XVII-wiecznej literatury podróżniczej, „Niepodległość i pamięć”, 2019, nr 2 (66), s. 15-44.
Google Scholar

Pietrzak J., Akademickie niestatki, czyli o niechlubnym żywocie polskich studentów w podróżach edukacyjnych po Europie Zachodniej od XVI do XVII wieku, „Biuletyn Historii Wychowania”, 2014, nr 32.
Google Scholar

Pietrzak J., Księżna Dobrodziejka. Katarzyna z Sobieskich Radziwiłłowa (1634-1694), Warszawa 2016.
Google Scholar

Pietrzak J., Podróż edukacyjna Aleksandra Janusza księcia Ostrogskiego-Zasławskiego w latach 1667-1669 po krajach Europy Zachodniej jako przykład relacji łączących wychowanka z jego preceptorem w świetle diariusza i korespondencji, [w:] Źródła do dziejów staropolskich podróży edukacyjnych, red. D. Żołądź-Strzelczyk i M. E. Kowalczyk, Wrocław 2017, s. 269-294.
Google Scholar

Sajkowski A., Opowieści misjonarzy, konkwistadorów, pielgrzymów i innych świata ciekawych, Poznań 1991.
Google Scholar

Sajkowski A., Włoskie przygody Polaków. Wiek XVI-XVIII , Warszawa 1973.
Google Scholar

Targosz K., Jan III Sobieski mecenasem nauk i uczonych, Wrocław—Warszawa—Kraków 1991.
Google Scholar

Tygielski W., Na cóż te koszta i trudy? W jakim celu w XVII wieku wysyłano młodzież szlachecką na zagraniczne studia?, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 2006, t. 50.
Google Scholar

Ulewicz-Adamczyk D., Problematyka czasu wolnego na przestrzeni wieków i we współczesnym świecie, [w:] Czas wolny. Przeszłość – teraźniejszość – przyszłość, red. J. Daszykowska, R. Pelczar, Stalowa Wola 2009.
Google Scholar

Wrześniak M., Roma Sancta Fiorenza Bella. Dzieła sztuki w diariuszach polskich podróżników do Włoch w XVI i XVII wieku, Warszawa 2010.
Google Scholar

Zientara W., Gospody XVII/XVIII wieku i ich gospodarze : kilka przykładów z obszaru Rzeczypospolitej i Niemiec, [w:] Piśmienność pragmatyczna - edytorstwo źródeł historycznych - archiwistyka : studia ofiarowane profesorowi Januszowi Tandeckiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin, red. R. Czaja i K. Kopiński, Toruń 2015, s. 263-270.
Google Scholar

Żołądź D., Podróże edukacyjne XVI i XVII wieku - próba typologii, „Biuletyn Historii Wychowania”, 1994, t. 1.
Google Scholar