Piękno w teorii nauki. Estetyczne kryteria w ocenie i wyborze teorii naukowych


Abstrakt

Wychodząc od klasycznych koncepcji piękna, pokazujemy, w jaki sposób kategoria ta funkcjonuje w nauce oraz jak jej rolę w ocenie i wyborze wytworów naukowych rekonstruują współcześni filozofowie nauki. Głównym celem pracy jest wykazanie, że praktyka badawcza fizyki współczesnej i kosmologii wskazuje, że piękno nie jest traktowane jako kategoria autonomiczna, ale raczej jako kategoria dająca się zredukować do prostoty, elegancji lub symetrii, co jest bliskie koncepcjom J. W. McAlistera, N. Maxwella lub P. Thagarda, którzy włączają kryteria pozaempiryczne w racjonalną rekonstrukcję rozwoju nauki. W pracy pokazujemy, że zaprezentowane koncepcje da się istotnie rozszerzyć w oparciu o faktycznie stosowane w praktyce badawczej kryteria informacyjne (Akaike), które nadają sens operacyjny pojęciu prostoty. Fundamentalność symetrii w fizyce jest także przykładem tego, że piękno wypływające i wiążące się ze zrozumieniem treści teorii naukowych nie jest jedną cechą, ale ogólną strukturalną koherencją cech – piękno w nauce ma naturę strukturalną.


Słowa kluczowe

piękno; prostota; kosmologia; empiryczne i pozaempiryczne kryteria oceny wytworów naukowych piękno; prostota; kosmologia; empiryczne i pozaempiryczne kryteria oceny wytworów naukowych

Maślanka K., Matematyka i piękno, „PAUza Akademicka” 2011, nr 130

McAllister J., Truth and Beauty in Scientific Reason, „Synthese” 1990, nr 78

Dirac and the Aesthetic Evaluation of Theories, „Methodology and Science” 1989, nr 2

Maxwell N., The Comprehensibility of the Universe: A New Conception of Science, Oxford University Press, Oxford 1999

Has Science Established that the Universe is Comprehensible?, „Cogito” 2005, nr 13

Popper, Kuhn, Lakatos and Aim-Oriented Empiricism, [online] http://philsci-archive.pitt.edu/251/

Tatarkiewicz T., Dzieje sześciu pojęć, PWN, Warszawa 1988

Root-Bernstein R. S., Aesthetic cognition, „International Studies in the Philosophy of Science” 2002, t. 16, nr 1

Enneady, I 6, 1, Cyt. za: Powszechna encyklopedia filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, Lublin 2007

D. Hume, Eseje z dziedziny moralności i smaku, przekł. T. Tatarkiewicz, Warszawa 1955, esej: Sprawdzian smaku

Kant I, Krytyka władzy sądzenia (1791), (wydanie polskie 1964)

Losee J., Wprowadzenie do filozofii nauki, przekł. T. Bigaj, Prószyński i S-ka, Warszawa 2001

Chmielewski A., Filozofia Poppera. Analiza krytyczna, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1995

Popper K. R., Logika odkrycia naukowego, przekł. U. Niklas, PWN, Warszawa 2002.

Popper K. R., Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, przekł. H. Krahelska, PWN, Warszawa 1993

Lakatos I., Pisma z filozofii nauk empirycznych, przekł. W. Sady, PWN, Warszawa 1995

Krajewski W., Współczesna filozofia naukowa. Metafilozofia i ontologia, Warszawa 2005

Sober E., Simplicity, Clarendon Press, Oxford 1975

Kukier Ł., Szydłowski M., Tambor P., Kryterium Akaike: prostota w języku statystyki, „Roczniki Filozoficzne” 2009

Szydłowski M., Tambor P., Prostota modelu kosmologicznego a złożoność Wszechświata, „Roczniki Filozoficzne”, t. LVIII, nr 2

Rudnicki K., Jak brzytwa Ockhama na sto lat zahamowała rozwój astronomii pozagalaktycznej, wykład na sesji naukowej nt. „Zmienności obiektów astronomicznych”, Kraków 2012.

Stewart I., Dlaczego prawda jest piękna? O symetrii w matematyce i fizyce, przekł. T. Krzysztoń, Prószyński i S-ka, Warszawa 2012

LHC (Large Hadron Collider, wielki zderzacz hardronów w Cernie, por. [online] <http://wlcg.web.cern.ch/>)

Maxwell N., Non-empirical Requirements Scientific Theories Must Satisfy: Simplicity, Unification, Explanation, Beauty, [online] <httt://philsci-archive.pitt.edu/1759/>

Szydłowski M., Cosmological zoo-accelerating models with dark energy, „Journal of Cosmology and Astroparticle Physics” 2007, nr 007

Goodman N., Fact, Fiction, and Forecast, Cambridge 1954

Kuipers T., Beauty, a Road to Thruth, „Synthese”131 (3)

Thagard P., Coherence in Thought and Action, The MIT Press

Pietrak J., Szydłowski M., Tambor P., Fraktale: konstrukcja czy emergencja - część I. Fraktalne jednostki emergencji w klasycznym schemacie pojęciowym, „Zagadnienia Naukoznawstwa” 2010, nr 1 (183)

Pietrak J., Szydłowski M., Tambor P., Fraktale: konstrukcja czy emergencja? Część II. Emergencja fraktalna w podejściu quasi-empirycznym, „Zagadnienia Naukoznawstwa” 2010, nr 2 (184)

Motycka A., Wiedza a wartości, IFiS PAN, Warszawa 2001

Lekka-Kowalik A., Odkrywanie aksjologicznego wymiaru nauki, Wyd. KUL, Lublin 2008

Hajduk Z., Nauka a wartości. Aksjologia nauki, TN KUL, Lublin 2008
Pobierz


Opublikowane
2018-09-06

Cited By /
Share

Szydłowski, M., & Tambor, P. (2018). Piękno w teorii nauki. Estetyczne kryteria w ocenie i wyborze teorii naukowych. Humanistyka I Przyrodoznawstwo, (19), 55–74. https://doi.org/10.31648/hip.536

Marek Szydłowski 
Paweł Tambor 
http://orcid.org/0000-0002-9293-8009



Licencja

Prawa autorskie (c) 2018 Marek Szydłowski, Paweł Tambor

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne 4.0 Międzynarodowe.

Teksty zaproponowane do "Humanistyki i Przyrodoznawstwa" nie powinny być nigdzie wcześniej publikowane. Wraz z przesłaniem tekstu redakcji Autor akceptuje, że w momencie zakwalifikowania tekstu do publikacji nasze czasopismo będzie stosowało licencję the Creative Commons Attribution (CC BY-NC). Na podstawie tej licencji autorzy zgadzają się, że ich prace mogą być zgodnie z prawem ponownie wykorzystywane do jakichkolwiek celów, za wyjątkiem celów komercyjnych, bez konieczności uzyskania uprzedniej zgody ze strony autora lub wydawcy. Każdy może prace te czytać, pobierać, kopiować, drukować, rozpowszechniać oraz przetwarzać, pod warunkiem poprawnego oznaczenia autorstwa oraz oryginalnego miejsca publikacji. Autorzy zachowują prawa autorskie do swoich utworów bez żadnych innych ograniczeń. Pełna informacja na temat licencji CC BY-NC

Oświadczenie autora do pobrania