Dialog czy monolog? Akty uszanowania i ketuby jako formy komunikacji rodzinnej w XIX-wiecznych aktach notarialnych z Podlasia
Аннотация
Artykuł koncentruje się na różnicach w interakcji językowej i prawnej pomiędzy stronami aktów notarialnych różnych narodowości – Polaków i Żydów. Przedstawia dialogiczną strukturę aktów uszanowania i pozwoleń na zawarcie małżeństwa oraz monologiczny przekaz ketub – tradycyjnych umów przedmałżeńskich w społeczności żydowskiej, w sferze komunikacji rodzinnej. Analiza opiera się na korpusie źródeł archiwalnych z kancelarii w Łukowie: Stanisława Lipnickiego, Józefa Kalasantego Szaniawskiego (lata 1810–1811) i Ludwika Modrzewskiego, urzędującego w Siedlcach (1833), ilustrując szersze zjawiska społeczne: koegzystencję grup etnicznych, napięcia pomiędzy tradycją a modernizacją prawa, a także mechanizmy konstruowania tożsamości etnicznej. Akty uszanowania reprezentują interakcyjny dialog: prośbę dzieci o błogosławieństwo rodzicielskie i reaktywną odpowiedź w formie pozwolenia na zawarcie małżeństwa, co odzwierciedla zmiany prawa rodzinnego związane z Kodeksem Napoleona. Z kolei ketuby, oparte na prawie talmudycznym, to jednostronne deklaracje, podkreślające hierarchiczność relacji rodzinnych i zachowanie tradycji starozakonnych. Tytułowa opozycja „dialog czy monolog” odzwierciedla też granice asymilacji: polskie akty stanowią próbę adaptacji do nowego porządku prawnego, podczas gdy żydowskie – pełnią funkcję bastionu tradycji, chroniącego autonomię kulturową i religijną przed zewnętrzną ingerencją prawną. Opracowanie integruje perspektywy lingwistyczne (pragmatyka komunikacji), socjologiczne (dynamika relacji pokoleniowych) oraz historyczne (wpływ kodyfikacji prawa), akcentując rolę języka jako medium negocjacji wartości kulturowych i rodzinnych.
Ключевые слова:
akty notarialne, XIX w., akt uszanowania, ketuba, dialog, monologБиблиографические ссылки
Borzymińska Z. (2004): Żydowska narzeczona, żydowska żona. Obyczajowość ujęta w ramy prawa. [W:] Kobieta i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX. Red. A. Żarnowska, A. Szwarc. Warszawa. Google Scholar
Bystroń S. (1927): Nazwiska polskie. Lwów. Google Scholar
Ehrlich S. (1995): Wiążące wzory zachowania. Rzecz o wielości systemów norm. Warszawa. Google Scholar
Freeze ChaeRan Y. (2002): Jewish Marriage and Divorce in Imperial Russia. Hanover.
Crossref
Google Scholar
Karpluk M. (1984): Imiona i nazwiska Żydów polskich przykładem językowej interferencji (na przykładzie powieści I.B. Singera). „Onomastica” XXXIX, s. 24–97. Google Scholar
Kirsznot J. (1917): Prawa Żydów w Królestwie Polskim. Zarys historyczny. Warszawa. Google Scholar
Kodeks Napoleona z przypisami. Xiąg trzy. Warszawa 1810. Google Scholar
Kuć J. (2013): Polszczyzna łukowskich aktów notarialnych z początku XIX wieku. Siedlce. Google Scholar
Kuć J. (2021): Struktury dialogowe wśród XIX-wiecznych aktów notarialnych łukowskich. [W:] Nie/porozumienie, nie/tolerancja, w(y)kluczenie. Red. E. Biłas-Płaszak. Katowice, s. 206–214. Google Scholar
Lévinas E. (1991): Dowody tożsamości. [W:] tegoż: Trudna wolność. Eseje o judaizmie. Przekład A. Kuryś. Gdynia. Google Scholar
Malik M. (2010): Żydowskie religijne umowy przedmałżeńskie w Królestwie Polskim w pierwszej połowie XIX wieku. [W:] Żydzi na Podlasiu. Red. Z. Chyra-Rolicz, R. Tarasiuk, E. Kopówka. Siedlce, s. 158–166. Google Scholar
Marcjanik M. (2002): Polska grzeczność językowa. Kielce. Google Scholar
Schlager B. (1930): Żydowskie prawo małżeńskie. Kraków. Google Scholar
Turner V. (2025): Proces rytualny. Przekład E. Dżurak. Warszawa. Google Scholar
Walczak P. (2007/2008): Od monologu do dialogu: dialog jako kategoria filozoficzna. „Studia Paradyjskie”. T. 17/18, s. 31–38. Google Scholar
Wasiutyński B. (1911): Ludność żydowska w Królestwie Polskim. Warszawa. Google Scholar
Wismont M. (2024): Terminologia prawa rodzinnego w dwóch przekładach Kodeksu Napoleona z pierwszej połowy XIX wieku. Łódź.
Crossref
Google Scholar
Wołodkiewicz W. (2008): 200 lat Kodeksu Napoleona w Polsce – od nienawiści do miłości. „Palestra”, nr 1–2, s. 141–146. Google Scholar
Woźniak E., Zarębski R. (2016a): „Kodeks Napoleona” w dziejach języka urzędowego w Polsce – rekonesans badawczy. „Język Polski” z. 1, s. 45–58.
Crossref
Google Scholar
Woźniak E., Zarębski R. (2016b): Kontynuacja vs innowacja: drogi rozwoju polskiej terminologii administracyjno-prawnej po wprowadzenie Kodeksu Napoleona. „Prace Filologiczne”. T. 69, s. 535–547. Google Scholar
Zawadzki S. (wyd.) (1861): Organizacja notariatu. [W:] Prawo cywilne obowiązujące w Królestwie Polskim. T. II. Warszawa. Google Scholar
Лицензия
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.
