Ujmowanie świata w kategoriach roślinnych w polszczyźnie potocznej i ludowej (na przykładzie pola leksykalnego „krzewy”)
Abstract
W artykule autorka podejmuje analizę relacji między człowiekiem a światem roślin na materiale językowym, folklorystycznym i etnograficznym, zgromadzonym przede wszystkim w ramach pola leksykalnego „krzewy”. Punktem wyjścia są rozważania Swietłany M. Tołstojowej, wyróżniającej dwa kierunki tych relacji: od człowieka do świata oraz od świata do człowieka. Takie ujęcie pozwala ukazać antropocentryzm zarówno „od wewnątrz”, jak i „od zewnątrz”, a także uchwycić granicę między tym, co ludzkie, i tym, co roślinne. Analiza pokazuje, że w polszczyźnie świat roślinny często staje się punktem odniesienia – za pomocą słownictwa zarezerwowanego prymarnie do opisu świata roślin, człowiek mówi o swoim ciele; sięga po nazwy roślin, aby za ich pomocą określać bliskie, ukochane osoby; sam o sobie (i o innych) mówi jak o roślinach, a od nazw roślin tworzy czasowniki nazywające czynności: które wykonują, i procesy, którym podlegają ludzie. Jednocześnie użytkownik polszczyzny, opisując rzeczywistość na swój obraz i podobieństwo, „uczłowiecza” rośliny, z którymi się styka, m.in. nazywa je za pomocą ludzkich imion osobowych i wyrazów zarezerwowanych prymarnie do opisu świata ludzi; traktuje rośliny jak istoty żywe: takie, które mają ciało, krew i duszę, utrwaloną kulturowo „płeć”, zachowują się jak ludzie i doznają ludzkich emocji. Uwzględnienie szerokiego kontekstu kulturowego pozwala autorce wykazać, że relacje człowieka i roślin w języku oraz w folklorze mają charakter komplementarny i świadczą o głębokim, kulturowo utrwalonym powiązaniu obu porządków.
Schlagworte:
etnolingwistyka, językoznawstwo kognitywne, antropocentryzm, personifikacja, wegetabilizacja, roślina, krzewLiteraturhinweise
Agapkina T.A. (2013): Derevo i čelovek: odna sudʹba na dvoih. [W:] Ethnolinguistica Slavica. K 90-letiû akademika Nikity Ilʹiča Tolstogo. Red. S.M. Tolstaja, T.A. Agapkina. Moskva, s. 42–58. Google Scholar
Awdiejew A. (1999): Tryby komunikacyjne. [W:] W zwierciadle języka i kultury. Red. J. Adamowski, S. Niebrzegowska. Lublin, s. 240–247. Google Scholar
Bartmiński J. (1974): „Jaś koniki poił”. Uwagi o stylu erotyku ludowego. „Teksty. Teoria literatury, krytyka, interpretacja” 2, s. 11–24. Google Scholar
Bartmiński J. (1993): Styl potoczny. [W:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. T. 2. Red. J. Bartmiński. Wrocław, s. 115–134. Google Scholar
Bartmiński J. (1996): O „Słowniku stereotypów i symboli ludowych”. [W:] Słownik stereotypów i symboli ludowych. T. 1: Kosmos. Cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie. Red. J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska. Lublin, s. 9–34. Google Scholar
Dubisz S. (1974): O nazwach czeremchy (Prunus padus) na Warmii i Mazurach. „Prace Filologiczne”, s. 301–311. Google Scholar
Hrycyna E. (2019): Pokrzywa. [W:] Słownik stereotypów i symboli ludowych. T. 2: Rośliny. Cz. 4: Zioła. Red. J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska. Lublin, s. 289–307. Google Scholar
Ignatowicz-Skowrońska J. (2001): Motywy roślinne w slangu młodzieżowym i żargonie przestępczym. [W:] „Język a Kultura”. T. 16: Świat roślin w języku i kulturze. Red. A. Dąbrowska, I. Kamińska-Szmaj. Wrocław, s. 231–244. Google Scholar
Kempf Z. (1985): Wyrazy „gorsze” dotyczące zwierząt. „Język Polski” 65, s. 125–144. Google Scholar
Kempf Z. (1989): Dwa aspekty wyrazów negatywnych dotyczących zwierząt. „Język Polski” 69, s. 208–209. Google Scholar
Kielak O. (2020): Granica między człowiekiem a zwierzęciem. [W:] tejże: Zwierzęta domowe w języku i kulturze. Studium etnolingwistyczne. Lublin, s. 99–120. Google Scholar
Kielak O. (2022): The symbolism of domestic animals in Polish erotic folk lyrics. „Folklore” 133/2, s. 158–179.
Crossref
Google Scholar
Kielak O. (2023): Czy krzewy mają „płeć”? O rodzaju gramatycznym nazw wybranych krzewów w polszczyźnie ludowej. „Język Polski” 103, z. 4, s. 77–90.
Crossref
Google Scholar
Kolosova V.B. (2009): Leksika i simvolika slavânskoj narodnoj botaniki. Ètnolingvističeskij aspect. Moskva. Google Scholar
Krawczyk-Tyrpa A. (2001): Kwiat i kobieta. [W:] „Język a Kultura”. T. 16: Świat roślin w języku i kulturze. Red. A. Dąbrowska, I. Kamińska-Szmaj. Wrocław, s. 9–16. Google Scholar
Kulak I. (2022): Ludowy obraz człowieka utrwalony w nazwach roślin (na przykładzie leksyki górali rabczańskich). Kraków.
Crossref
Google Scholar
Marczewska M., Prorok K. (2021): Drzewo. [W:] Słownik stereotypów i symboli ludowych. T. 2: Rośliny. Cz. 6: Drzewa liściaste. Red. J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska. Lublin, s. 9–64. Google Scholar
Niebrzegowska-Bartmińska S. (2017): Jakie dane są relewantne etnolingwistycznie? „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 29, s. 11–29.
Crossref
Google Scholar
Pajdzińska A. (1990): Antropocentryzm frazeologii potocznej. „Etnolingwistyka” 3, s. 59–68. Google Scholar
Prorok K. (2018): Kapusta. [W:] Słownik stereotypów i symboli ludowych. T. 2: Rośliny. Cz. 2: Warzywa, przyprawy, rośliny przemysłowe. Red. J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska. Lublin, s. 80–121. Google Scholar
Rogowska-Cybulska E. (2005): Nazwy roślin motywowane nazwami ludzi w „Słowniku gwar kaszubskich” Bernarda Sychty. „Gdańskie Studia Językoznawcze” 9, s. 67–94. Google Scholar
Rogowska-Cybulska E. (2012): Nazwy roślin motywowane nazwami części ludzkiego ciała w „Słowniku gwar kaszubskich” Bernarda Sychty. „Acta Cassubiana” 12, s. 28–42. Google Scholar
Rzeszutek M. (2001): Rośliny w szkolnym ogrodzie, czyli nazwy botaniczne w socjolekcie uczniowskim. [W:] „Język a Kultura”. T. 16: Świat roślin w języku i kulturze. Red. A. Dąbrowska, I. Kamińska-Szmaj. Wrocław, s. 225–230. Google Scholar
Tolstaja S.M. (2018): Świat człowieka i jego granice w świetle danych językowych. „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 33, s. 15–30.
Crossref
Google Scholar
Waniakowa J. (2006): Antroponimia w polskich gwarowych nazwach roślin. [W:] Munuscula linguistica: in honorem Alexandrae Cieślikowa oblata. Red. K. Rymut i in. Kraków, s. 493–505. Google Scholar
Wężowicz-Ziółkowska D. (1991): Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII–XX wieku. Wrocław. Google Scholar
