O jednostkach co z tym fantem zrobić i coś z tym fantem zrobić – zagadnienia gramatyczne i tekstowe
Abstract
Artykuł przedstawia jednostki co z tym fantem zrobić i coś z tym fantem zrobić pod kątem ich struktury gramatycznej oraz funkcjonowania w tekstach. Na podstawie danych korpusowych (NKJP, KWJP) omówiono wariantywność składniową i fleksyjną związaną z komponentem czasownikowym (bezokolicznik podrzędny, niepodrzędny, formy finitywne), a w przypadku jednostki z co także różnice między użyciami pytajnozależnymi i pytajnymi. Oba frazemy najczęściej występują w wariantach bezokolicznikowych. Wariant z niepodrzędnym bezokolicznikiem, zdecydowanie dominujący dla jednostki z co, przemawia za jej kwalifikacją jako frazy, rzadsze warianty komplikują jednak kategoryzację. Jednostkę z coś łatwiej z kolei klasyfikować (jako zwrot), kierując się możliwością jej odmiany, a nie dominującym podrzędnym użyciem bezokolicznikowym. W sumie analiza wykazuje nieostrość lub niewystarczalność tradycyjnej opozycji fraz i zwrotów (frazeologicznych wypowiedzeń i czasowników) oraz specyficzne trudności w hasłowaniu jednostek odznaczających się frekwencyjnie niezrównoważoną wariantywnością gramatyczną. Rozwinięcia segmentu rzeczownikowego (przymiotnikowe, zdaniowe) potraktowano natomiast jako innowacje tekstowe, które świadczą o jego względnej samodzielności funkcjonalnej. Analiza łączliwości leksykalnej wykazała również zdecydowaną dominację wykładników niewiedzy jako zewnętrznych nadrzędników składniowych jednostki z co.
Schlagworte:
frazem, fraza, zwrot, wariantywność gramatyczna, zależność/niezależność składniowa, fleksja frazeologizmu, łączliwość leksykalnaLiteraturhinweise
Bąba S., Liberek J. (2004): Frazeograficzne ujęcie fraz współczesnego języka polskiego. [W:] Frazeologia słowiańska i inne płaszczyzny systemu językowego. Red. J. Bartoszewska, W. Mokijenko, H. Walter. Gdańsk, s. 7–11. Google Scholar
Dziamska-Lenart G. (2011): Leksykograficzne rozwiązania problemu wielokształtności związków frazeologicznych. [W:] Perspektywy współczesnej frazeologii polskiej. Wariantywność we frazeologii. Red. P. Fliciński. Poznań. Google Scholar
Dziamska-Lenart G. (2018): Frazeografia polska. Teoria i praktyka. Poznań. Google Scholar
Gębka M. (1998): O jednostkach typu ORATIO RECTA. „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Filologia Polska L. Nauki Humanistyczno-Społeczne” z. 324, s. 53–67. Google Scholar
Gębka-Wolak M. (2011): Pozycje składniowe frazy bezokolicznikowej we współczesnym zdaniu polskim. Toruń. Google Scholar
Handke K., Handke R. (2007): Świat kobiet i mężczyzn. Kraków (Słownictwo Pism Stefana Żeromskiego 13). Google Scholar
Kosek I., Czerepowicka M., Przybyszewski S. (2020): Verbel. Elektroniczny słownik paradygmatów polskich frazeologizmów czasownikowych. Teoria, problemy, prezentacja. Olsztyn. Google Scholar
Lewicki A.M. (1976/2003): Wprowadzenie do frazeologii syntaktycznej. Teoria zwrotu frazeologicznego. Katowice. [Przedruk w:] Lewicki 2003: 9–152. Google Scholar
Lewicki A.M. (1981/2003): Derywacja frazeologiczna – najwyższy współcześnie stopień abstrakcji w poznaniu zasobu frazeologicznego języka. [W:] Pojęcie derywacji w lingwistyce. Red. J. Bartmiński. Lublin, s. 71–89. [Przedruk w:] Lewicki 2003: 214–231. Google Scholar
Lewicki A.M. (2001): Uwagi wstępne o frazach. „Prace Filologiczne” XLVI, s. 389–402. Google Scholar
Lewicki A.M. (2003): Studia z teorii frazeologii. Łask. Google Scholar
Piotrowicz A. (2014): Życie towarzyskie. Poznań (Słownictwo Pism Stefana Żeromskiego 16). Google Scholar
Saloni Z., Świdziński M. (1998): Składnia współczesnego języka polskiego. Warszawa (wyd. 4, zmienione). Google Scholar
Wiśniewski M. (1994): Strukturalna charakterystyka polskich wypowiedzeń niezdaniowych. Toruń. Google Scholar
Wojdak P. (2004): Przysłówki polisegmentalne w modelu składniowym polszczyzny. Szczecin. Google Scholar
Wojdak P. (2025a): Wyraz fant i jego rodzina w dawnej i współczesnej polszczyźnie. „Język Polski” CV, z. 1, s. 23–35 (materiały dodatkowe udostępnione na stronie: https://jezykpolski.pl/index.php/jp/article/view/986).
Crossref
Google Scholar
Wojdak P. (2025b): Semantyka wyrazu fant we współczesnej polszczyźnie ogólnej. Jedność w różnorodności? „Język Polski” CV, z. 2, s. 21–29.
Crossref
Google Scholar
Wojdak P. (2025c): O jednostkach co z tym fantem zrobić i coś z tym fantem zrobić (zagadnienia leksykalne). „Prace Językoznawcze” XXVII/4, s. 19–36.
Crossref
Google Scholar
