Nazwy obrzędów i zwyczajów weselnych w gwarach kujawskich

Anna Paluszak-Bronka

Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy
https://orcid.org/0000-0001-6494-8931


Abstrakt

Przedmiotem badań są nazwy obrzędów i zwyczajów weselnych w gwarach kujawskich z drugiej połowy XIX i XX w., celem natomiast ich analiza semantyczna i genetyczna. Pozwala ona nie tylko objaśnić motywację i pochodzenie analizowanych jednostek, ale wykazać zróżnicowanie gwar na Kujawach. Ten sam obrzęd lub zwyczaj w subregionach Kujaw może nosić różne nazwy: czepienie, czepiny, łoczepiny, kapiny, oczepienie, oczepiny, okapiny. Większość z nich pochodzi od głównych nazw czynności obrzędowej lub zwyczaju, np.: przeprosiny, błogosławiny, rainy. Przeważają nazwy rodzime – wieczór panieński, dziewiczy, swaty, pierścionki. Nazwy obrzędów i zwyczajów weselnych należą do wspólnoodmianowej warstwy języka (błogosławieństwo, oczepiny, zaręczyny). W zabytku wiele z nich występuje z typową dla gwar kujawskich fonetyką (łoczepiny, swoty). Do nazw gwarowych należą: grabiarka, rajtoki, zrękowiny. Są to nazwania o zróżnicowanym zasięgu terytorialnym. Dzięki analizowanym nazwom można również odtworzyć kulturę wsi kujawskiej. Wesele było ważną uroczystością dla społeczności wiejskiej, obfitującą w zróżnicowane obrzędy i zwyczaje.


Słowa kluczowe:

Kujawy, gwara, nazwy obrzędów i zwyczajów weselnych


Arszyńska E. (1996): Wstęp i opracowanie naukowe. [W:] F. Beciński: Wesele na Kujawach. Włocławek, s. 10–46.   Google Scholar

Beciński A. (1996): Słowo o weselu na Kujawach. [W:] tegoż: Wesele na Kujawach. Włocławek, s. 47–50.   Google Scholar

Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe. Red. H. Karaś, , dostęp: 27.12.2025.   Google Scholar

Dunin-Karwicka T. (2000): Rola tradycji w kulturze wsi kujawskiej. Toruń.   Google Scholar

Figiel A. (2017): Symbolika włosów w polskiej kulturze ludowej. „Zeszyty Wiejskie” XXIII, s. 125–136.
Crossref   Google Scholar

Gloger Z. (1877): Nazwy weselne, wyrażenia i przedmioty używane przy godowych obrzędach ludu na przestrzeni byłej Rzeczpospolitej. Odbitka ze „Sprawozdań Komisyi Językowej Akademii Umiejętności”. Kraków.   Google Scholar

Lange R., Krzyżaniak B., Pawlak A. (1979): Folklor Kujaw. Warszawa.   Google Scholar

Kolberg O. (1962): Dzieła wszystkie. T. III: Kujawy (cz. 1). Wrocław–Poznań.   Google Scholar

Kolberg O. (1962): Dzieła wszystkie. T. IV: Kujawy (cz. 2). Wrocław–Poznań.   Google Scholar

Kukier R. (1975): Ludowe obrzędy i zwyczaje weselne na Kujawach. Poznań.   Google Scholar

Kuryłowicz B.I. (2016): Zapomniany świat obrzędowości weselnej w dawnej Polsce (na podstawie słowniczka „Nazwy weselne” Zygmunta Glogera). „Białostockie Archiwum Językowe” nr 16, s. 173–190.
Crossref   Google Scholar

Kwaśniewicz K. (1981): Zwyczaje i obrzędy rodzinne. [W:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej. T. 2. Red. M. Biernacka. Wrocław, s. 89–126.   Google Scholar

Masłowski K. (1935): Zarys etnograficzny Kujaw. Włocławek.   Google Scholar

Ogrodowska B. (2000): Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce. Mały słownik. Warszawa.   Google Scholar

Paluszak-Bronka A. (2024): Nazwy zup w gwarach kujawskich. „Prace Językoznawcze” XXVI/2, s. 119–134.
Crossref   Google Scholar

Plucińska A.J. (2014): Polskie zwyczaje rodzinne. Łódź.   Google Scholar

Rak M. (2008): Iterativa w gwarach Podtatrza. Wstępna charakterystyka zagadnienia. [W:] W kręgu języka. Materiały konferencji „Słowotwórstwo–słownictwo–polszczyzna kresowa” poświęconej pamięci Profesor Zofii Kurzowej. Kraków 16–17 maja 2008. T. II. Red. M. Szpiczakowska, M. Skarżyński. Kraków, s. 357–364.   Google Scholar

Szkulmowska W. (2006): Ziemia rodzinna to Kujawy. Cz. I: Słowo. Bydgoszcz.   Google Scholar

Sawaniewska-Mochowa Z. (2017): Zasady opracowania słownika. [W:] Słownik gwary i kultury Kujaw. T. I. Red. Z. Sawaniewska-Mochowa, s. 16–17.   Google Scholar

Sobierajski Z. (1952): Gwary kujawskie. Poznań.   Google Scholar

Sobierajski Z. (1963): Jak mówią Kujawiacy. „Literatura Ludowa” VII/2–3, s. 14–17.   Google Scholar

Surma M. (2020): POLTER, PULTERAM, POLTERABEND – tradycje i nazwy przedweselnego świętowania w wybranych gwarach Wielkopolski. „Prace Filologiczne” 75/2, s. 277–295.
Crossref   Google Scholar

Walczak B. (1997): Słownictwo obcego pochodzenia na warsztacie badacza: problem granic („głębokości”) opisu genetycznego. [W:] Leksyka słowiańska na warsztacie językoznawcy. Red. H. Popowska-Taborska. Warszawa, s. 269–280.   Google Scholar

Wojciechowska A. (1967): Zwyczaje i obrzędy weselne. [W:] Kultura ludowa Wielkopolski. T. 3. Red. J. Burszta. Poznań, s. 125–175.   Google Scholar

Wykowska G. (2024): Słownictwo związane z weselem na Mazowszu dawniej i dziś. [W:] Dialog pokoleń. T. 2. Red. E. Wierzbicka-Piotrowska. Warszawa, s. 167–181.   Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-06-30

Cited By /
Share

Paluszak-Bronka, A. (2026). Nazwy obrzędów i zwyczajów weselnych w gwarach kujawskich. Prace Językoznawcze, 28(2), 213–227. https://doi.org/10.31648/pj.12519

Anna Paluszak-Bronka 
Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy
https://orcid.org/0000-0001-6494-8931