TOŻSAMOŚĆ CHRZEŚCIJAŃSKA A DYLEMATY MORALNE W RODZINACH NA PODSTAWIE WYBRANYCH UTWORÓW Z PIERWSZYCH TRZECH WIEKÓW

Stanisław Strękowski

doi:10.31648/cetl.12545

Published: 2026-10-04

Vol. 51 No. 3 (2026)

CHRISTIAN IDENTITY AND MORAL DILEMMAS IN FAMILIES BASED ON SELECTED WORKS FROM THE FIRST THREE CENTURIES

Stanisław Strękowski

Civitas et Lex

Section: History

https://doi.org/10.31648/cetl.12545

Abstract

From the very beginning, Christians emphasized their identity, which contrasted with the dominant culture of the Roman Empire. This Christian identity was best expressed in the formula: "one Lord, one faith, one baptism. One God and Father of all, who is over all, through all, and in all" (Ephesians 4:4-5), the practice of which in daily life within families and church communities fundamentally distinguished them from the identity of pagans, Jews, and heretics. The primary environment in which Christian identity was formed was the family, built on monogamous marriage, where the faith was passed on and attitudes consistent with the teachings of Jesus Christ were practiced in daily life. The Christian family consisted of parents, children, and slaves. Fathers of families were admonished to treat their slaves with respect so as not to lead them to lose faith in the one God. In raising children, for whom the father, as head of the family, was responsible, in addition to fostering faith, hope, and love of God and neighbor, Christian parents also nurtured their children's moral development. They were encouraged to be chaste, faithful, courageous, just, and love of God and neighbor, which contrasted with pagan customs. Unlike pagan families, Christian families emphasized mutual service, love, faithfulness, and unity. The identity of the Christian family was often subjected to great tests during persecutions organized by the Roman authorities. In such circumstances, not only were magnificent testimonies of faith witnessed, as evidenced by the interrogation files and descriptions of the martyrs' executions, but also, on numerous occasions, imprisoned individuals and their loved ones experienced moral dilemmas. The fundamental dilemma involved choosing between love for loved ones and responsibility for their earthly fate, or fidelity to Christ unto death. The attitude of the martyrs in prisons and in the arenas was a source of edification and a model to imitate for fellow believers awaiting their turn. Their courage and steadfastness spiritually strengthened the entire Christian community. In this hour of great trial, many people, despite pressure from loved ones, chose martyrdom. However, there were also those who were not yet sufficiently formed in the Christian faith who yielded to the urgings of their relatives.

Keywords:

Christian identity, family, Christianity in the Roman EmpireChristian identity, family, Christianity in the Roman Empire

Download files

PDF (Język Polski)

Citation rules

Strękowski, S. (2026). CHRISTIAN IDENTITY AND MORAL DILEMMAS IN FAMILIES BASED ON SELECTED WORKS FROM THE FIRST THREE CENTURIES. Civitas Et Lex, 51(3), 7–29. https://doi.org/10.31648/cetl.12545

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Źródła:
Google Scholar

Acta Iustini, w: Atti e passioni dei Martiri, red. A.A.R. Bastiaensen, A. Hilhorst, G.A.A. Korkekaas, A.P. Orban, M.M. Assendelft, Milano 1987, s. 52-57, tłum. A. Lisiecki, w: Męczennicy pierwszych wieków chrześcijaństwa, red. M. Starowieyski, „Ojcowie Żywi” 24, Kraków 2020, s. 114-117.
Google Scholar

Athenagoras, Supplicatio pro christianis et De resurrectione mortuorum, ed. B. Pouderon, SCh 379, Paris 1992, tłum. S. Kalinkowski, wyd. pol. Atenagoras z Aten, Prośba za chrześcijanami. O zmartwychwstaniu umarłych, Warszawa 1985.
Google Scholar

Doctrina XII Apostolorum (Didache), w: Patres apostolici, ed. F. X. Funk, Tübingen 1901, s. 2-37, tłum. A. Świderkówna, Nauka dwunastu Apostołów (Didache), BOK 10, Kraków 1998, s. 33-44.
Google Scholar

Eusebius Caesarensis, Historia ecclesiastica, ed. G. Bardy, SCh 41, Paris 1955, wyd. pol. Euzebiusz z Cezarei, Historia Kościelna, tłum. A. Caba na podstawie tłumaczenia A. Lisieckiego, opracowanie H. Pietras, ŹMT 70, Kraków 2013.
Google Scholar

Iustinus Martyr, I et II Apologia, ed. Ch. Munier, SCh 507, Paris 2006, tłum. L. Misiarczyk, w: Pierwsi apologeci greccy, BOK 24, Kraków s. 151-293.
Google Scholar

Martyrium Lugdunensium, w: Atti e passioni dei Martiri, red A.A.R. Bastiaensen, A. Hilhorst, G.A.A. Korkekaas, A.P. Orban, M. M. Assendelft, Milano 1987, s. 62-94, tłum. A. Lisiecki, w: Męczennicy pierwszych wieków chrześcijaństwa, red. M. Starowieyski, „Ojcowie Żywi” 24, Kraków 2020, s. 133-147.
Google Scholar

Passio Perpetuae et Felicitatis, w: Atti e passioni dei Martiri, red. A.A.R. Bastiaensen, A.A.R. Bastiaensen, A. Hilhorst, G.A.A. Korkekaas, A.P. Orban, M.M. Assendelft, Milano 1987, s. 114- 146; tłum. A. Malinowski, w: Męczennicy pierwszych wieków chrześcijaństwa, red. M. Starowieyski, „Ojcowie Żywi” 24, Kraków 2020, s. 162-175.
Google Scholar

Patres apostolici, ed. F. X. Funk, Tübingen 1901, tłum. Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, M. Starowieyski (wstęp, komentarz i opracowanie), A. Świderkówna (przekład), BOK 10, Kraków 1998.
Google Scholar

Suetonius, Vitae Duodecim Caesarum, ed. M. Ihm, Lipsiae 1978; tłum. J. Niemirska--Pliszczyńska, w: Gajusz Swetoniusz Trankwillus, Żywoty Cezarów, Wrocław 1986.
Google Scholar

Theophilus Antiochenus, Ad Autolycum, ed. R. M. Grant, Theophilus of Antioch, Ad Autolycum, Oxford 1970, tłum. L. Misiarczyk, Do Autolika, w: Pierwsi apologeci greccy, BOK 24, Kraków 2004, s. 385-477.
Google Scholar

Tertullianus, Apologeticum, ed. E. Dekkers, CCL 1, Turnholti 1954, s. 77-171, tłum. J. Sajdak, w: Tertulian, Apologetyk, POK 20, Poznań 1947.
Google Scholar

Tertullianus, Ad Scapulam, ed. E. Dekkers, CCL 2, Turnholti 1954, tłum. W. Myszor, w: Tertulian, Wybór pism, II, PSP 29, Warszawa 1983, s. 109-146.
Google Scholar

Tertullianus, Ad uxorem, ed. A. Stephan, CCL 1, s. 371-394, Turnholti 1954, s. 371-394, tłum. K. Obrycki: Tertulian, Do żony, w: Tertulian, Wybór pism, II, PSP 29, Warszawa 1983, s. 147-164.
Google Scholar

Studia:
Google Scholar

Alfonsi L., Sull’A Diogneto, „Vetera Christianorum” 4 (1967), s. 65-72.
Google Scholar

Artemiuk P., Zarzuty Żydów i pogan wobec chrześcijan w pierwotnym Kościele. Perspektywa apologijna, „Studia Theologica Varsaviensia” 59(2021), z. 2, s. 8-71.
Google Scholar

Bernach M., Jezus jako Sługa Jahwe w interpretacji Ewangelii św. Mateusza, „Scriptura Sacra” 25(2021), s. 139-208.
Google Scholar

Bremmer J., Christianus sum: the early Christian martyrs and Christ, w: Eulogia. Instrumenta patristica 24, red. G.J.M. Bartelink, A. Hillhorst, C. Kneepkens, Hague 1991, s. 11-20.
Google Scholar

Cameron A., Apologetics in the Roman Empire – a Genre of Intolerance?, w: Humana Sapit. Études d’antiquité tardive offertes à Lellia Cracco Ruggini, red. L. Cracco Ruggini, J.M. Carrié, R. Lizzi Testa, Turnhout 2002, s. 219-227.
Google Scholar

Chojnacki P., „Droga wiary” w Listach św. Pawła, „Łódzkie Studia Teologiczne” 8(1999), s. 233-249.
Google Scholar

Corsini E., Proposte per una lettura della “Passio Perpetuae”, w: Forma futuri. Studi in onore del cardinale Michele Pellegrino, Torino 1975, s. 492-508.
Google Scholar

Częsz B., Entuzjazm eschatologiczny jako świadectwo wiary u Ojców Apostolskich, „Ateneum Kapłańskie” 92(1979) s. 264-271.
Google Scholar

Daniélou J., Teologia judeochrześcijańska. Historia doktryn chrześcijańskich przed Soborem Nicejskim, tłum. S. Basista, Kraków 2002.
Google Scholar

DePalma Digeser E., Christian or Hellene? The Great Persecution and the Problem of Christian Identity, w: Religious Identity in Late Antiquity, red. R.M. Frakes, E. de Palma Digeser, Toronto 2006, s. 36-57.
Google Scholar

Dołganiszewska E., Cyprian – biskup Kartaginy i jego refleksje o wierze, „Wrocławski Przegląd Teologiczny” 19(2011), nr 2, s. 41-57.
Google Scholar

Franchi R., In nome del valore e della verità: il coraggio delle mulieres pagane e cristiane di fronte alla violenza, „Helmatica: Revista de filologia clasica y hebrea” 60/182(2009), s. 259-282.
Google Scholar

Giannarelli E., Ritratti di donne della tarda antichità. Corpo, abito e identità femminile, w: La donna nella civiltà occidentale dall’epoca greco-romana ai nostri giorni, red C. Vasta, Ragusa 2003, s. 52-56.
Google Scholar

Gliściński J., Zagadnienia społeczne w pismach Ojców Kościoła, „Collectanea Theologica” 63(1993), nr 1, s. 53-65.
Google Scholar

Gramaglia P.A., La condizione femminile in Tertulliano, w: Tertulliano, De virginibus velandis. La condizione femminile nelle prime comunità cristiane, Roma 1984, s. 182-192.
Google Scholar

Halter H., Taufe und Ethos: paulinische Kriterien für das Proprium christlicher Moral, Freiburg–Basel–Wien 1977.
Google Scholar

Hamman A. G., Życie codzienne pierwszych chrześcijan (95-197), tłum. A, Guryn, U. Sudolska, Warszawa 1990.
Google Scholar

Hergesel T., Kryszczuk B., Posłannictwo Sługi, „Wrocławski Przegląd Teologiczny” 13(2005), nr 2, s. 33-47.
Google Scholar

Homerski J., „Zbawiciel zapowiedziany – Sługa Pański (Iz 42,1-7; 49,1-6)”, w: W kręgu Dobrej Nowiny, red. J. Szlaga, Lublin 1964, s. 129–138.
Google Scholar

Kołosowski T., Etyczno-antropologiczne aspekty aborcji w świetle klasycznej literatury Grecji i Rzymu, „Vox Patrum” 32(2012), t. 57, s. 337-349.
Google Scholar

Kubiś A., Chrześcijańska idea męczeństwa, „Analecta Cracoviensia” 2(1970), s. 303-328.
Google Scholar

Longosz S., Niektóre aspekty teologii męczeństwa w literaturze wczesnochrześcijańskiej, „Tarnowskie Studia Teologiczne” 6(1979), s. 49-73.
Google Scholar

Lugaresi L., Tertulliano e la krisis della cultura pagana, „Pontificia Accademia Theologica” 16(2017), nr 1, s. 35-48.
Google Scholar

Malinowski A., Religijna postawa męczenników w procesach antychrześcijańskich, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 29(1982), z. 4, s. 167-179.
Google Scholar

Markus R. A., Christianity and Dissent in Roman North Africa: Changing Perspectives in Recent Work, w: Schism, Heresy and Religious Protest. Papers read at the tenth summer meeting and the eleventh winter meeting of the Ecclesiastical History Society, red. D. Baker, Cambridge 1972, s. 21-36.
Google Scholar

Mazzucco C., Il diario di Perpetua, w: Letteratura cristiana e letterature europee. Atti di Convegno. Genova, 9-11 dicembre 2004, a cura di S. Isetta, Bologna 2007, s. 133-143.
Google Scholar

Mazzucco C., Figure di donne cristiane: la martire, w: Atti del II Convegno nazionale di studi su “La donna nel mondo antico”, Torino, 18-20 aprile 1988, red. R. Uglione, Torino 1989, s. 167-195.
Google Scholar

Mazzucco C., I primi tre secoli. L’età dei martiri, Milano 1990.
Google Scholar

Millar F., The Imperial Cult and the Persecutions, w: Le Culte des Souverains dans L'empire Romain, „Entretiens sur l'Antiquité Classique” 19(1973), s. 143-165.
Google Scholar

Munier Ch., La sollicitude pastorale de l’Église ancienne en matiére de divorce et de remariage, „Laval théologique et philosophique” 44(1988), s. 19-30.
Google Scholar

Misiarczyk L., Rola świeckich w pismach Ojców Apostolskich i Apologetów greckich II wieku, „Vox Patrum” 22(2002), t. 42-43, s. 67-88.
Google Scholar

Muszala A., Embrion ludzki w starożytnej refleksji teologicznej, Kraków 2009.
Google Scholar

Myszor W., Chrześcijanie w Cesarstwie Rzymskim II i III wieku, Katowice 2005.
Google Scholar

Noworolnik Cz., „Aby miały życie w obfitości”. Dlaczego chrzcimy dzieci?, „Tarnowskie Studia Teologiczne” 32(2013), nr 2, s. 43-61.
Google Scholar

Osiek C., Perpetua's Husband, „Journal of Education Culture and Society” 10 (2002) nr 2, s. 287-290.
Google Scholar

Quacquarelli A., Il paganesimo secondo la concezione di Tertulliano, „Rassegna di scienze filosofiche” 3(1950), s. 3-44.
Google Scholar

Quispel G., African Christianity before Minucius Felix and Tertullian, w: Actus: Studies in Honour of H. L. W. Nelson, red. J. Den Boeft, A.H.M. Kessels, Utrecht 1982, s. 257-335.
Google Scholar

Pasquato O., I laici nella Chiesa antica: Identità e ruoli. Individuazione di aree di laicità, „Salesianum” 70(2008), s. 33-49.
Google Scholar

Prinzivalli E., Donna e generazione nei Padri della Chiesa, w: La donna nel pensiero cristiano antico, red. U. Mattioli, Genova 1992, s. 79-94.
Google Scholar

Rankin D., Tertullian and the Imperial Cult, „Studia Patristica” 34(2001), s. 204-216.
Google Scholar

Rawson B., The Roman Family, w: The Family in Ancient Rome: New Perspectives, red. B. Rawson, London 1986, s. 1-37.
Google Scholar

Ruggiero F., Chiesa e sinagoga in Tertulliano, „Quaderni di San Sigismundo” 4(2003), s. 51-59.
Google Scholar

Sfameni Gasparro G., La donna nell’esegesi patristica di Gen 1-3, w: La donna nel pensiero cristiano antico, red. U. Mattioli, Genova 1992, s. 17-50.
Google Scholar

Smadja E., Culte impérial et religion en Afrique du Nord sous le Haut Empire romain, „Dialogues d'Histoire Ancienne”, Suppl. 1(2005), s. 225-237.
Google Scholar

Sordi M., La svolta del II sec. d. C. e la nascita del concetto ecclesiale di martire, „Aevum” 77(2003), s. 27-33.
Google Scholar

Spidlik , Gargano I., Grossi V., Duchowość Ojców Kościoła, Kraków 2004.
Google Scholar

Stelzenberger J., Conscientia bei Tertullianus, w: „Vitae et Veritati”: Festgabe für Karl Adam zum 80 Geburtstag 22. Oktober 1956, Düsseldorf 1956, s. 28-43.
Google Scholar

Stewart Z., Greek Crowns and Christian Martyrs, w: Mémorial André-Jean Festugière: Antiquité Païenne et Chrétienne, red. A.J., Enzo Lucchesi, H.D. Saffrey, Genève 2018, s. 119-124.
Google Scholar

Stryker S., Identity competition: Key to differential social movement involvement, w: Identity, self and social movement, red. S. Stryker, T. Owens, R. White, Minneapolis 2000, s. 21-40.
Google Scholar

Terranova C., Christiana sum. Nuclei tematici nelle redazioni della Passio Sanctae Perpetuae et Felicitatis, „Bizantinistica. Rivista di Studi Bizantini e Slavi” 13(2011), s. 171-186.
Google Scholar

Tibiletti C., Stoicismo nell’“Ad martyras” di Tertulliano, „Augustinianum” 15(1975), s. 309-323.
Google Scholar

Tronina A., Judaizm a chrześcijaństwo w I wieku: koegzystencja czy konfrontacja?, „Collectanea Theologica” 73(2003), z. 1, s. 117-137.
Google Scholar

Vierow H., Feminine and Masculine voices in the Passion of Sts. Perpetua and Felicitas, „Latomus” 58(1999), s. 600-619.
Google Scholar

Wolniewicz M., Nauka o bezżeństwie i dziewictwie w Pierwszym Liście św. Pawła do Koryntian, „Ruch Biblijny i Liturgiczny” 11(1958), n. 1–6, s. 190-205.
Google Scholar

Wróbel M.S., Motywy i formy żydowskich prześladowań pierwotnego Kościoła (I-II w. po Chr.), „Roczniki Biblijne” 3(2003), z. 2, s. 421- 431.
Google Scholar

Wysocki M., Męczennik jako świadek w Aktach Męczenników, „Verbum Vitae” 28(2015), s. 347-375.
Google Scholar

Zadykowicz T., Chrystopraksyzm doktryny chrzcielnej, „Teologia i Człowiek” 35(2016), nr 3, s. 55-76.
Google Scholar

Załęski J., Nierozerwalność małżeństwa według św. Pawła. O tzw. przywileju Pawłowym: 1 Kor 7, 10–16, Katowice 1992.
Google Scholar