DEMOKRACJA KALIBRU 125 MM: MECHANIZMY KSZTAŁTOWANIA SIĘ ROSYJSKIEGO MODELU SUPERPREZYDENCKIEGO W NASTĘPSTWIE AUTOLIKWIDACJI ZSRR

Szymon Mackiewicz

doi:10.31648/cetl.12429

Opublikowane: 2026-10-04

Tom 51 Nr 3 (2026)

DEMOKRACJA KALIBRU 125 MM: MECHANIZMY KSZTAŁTOWANIA SIĘ ROSYJSKIEGO MODELU SUPERPREZYDENCKIEGO W NASTĘPSTWIE AUTOLIKWIDACJI ZSRR

Szymon Mackiewicz

Civitas et Lex

Dział: Nauki o polityce i administracji

https://doi.org/10.31648/cetl.12429

Abstrakt

Celem niniejszego artykułu jest ukazanie mechanizmów kształtowania się rosyjskiego systemu ustrojowego w latach 90. XX wieku, rozumianego nie jako klasyczna transformacja, lecz jako proces przemieszczenia ciężaru władzy na silnie osadzoną instytucję prezydenta. Na podstawie analizy aktów prawnych, literatury przedmiotu oraz kluczowych wydarzeń historycznych, takich jak kryzys konstytucyjny z 1993 r., przedstawiono mechanizmy kształtowania się rosyjskiego modelu władzy. Publikacja wskazuje na specyfikę rosyjskiego systemu superprezydenckiego w którym prezydent pełni rolę arbitra sytuującego się ponad klasycznym trójpodziałem władz, co w praktyce doprowadziło do instytucjonalnej hegemonii egzekutywy. Omówiono również wpływ konfliktów wewnętrznych, w tym wojny w Czeczenii oraz proces wyłaniania się elit oligarchicznych na stabilność i oligarchizację państwa. Analiza materiału badawczego pozwala sformułować wniosek, iż ukształtowany w warunkach kryzysu ustrój, pozbawiony dojrzałych mechanizmów demokratycznych i systemowych bezpieczników, stał się fundamentem dla późniejszej konsolidacji autorytarnej.

Słowa kluczowe:

Konstytucja Federacji Rosyjskiej, Superprezydencjalizm, Transformacja ustrojowa, Ustrój polityczny

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Mackiewicz, S. (2026). DEMOKRACJA KALIBRU 125 MM: MECHANIZMY KSZTAŁTOWANIA SIĘ ROSYJSKIEGO MODELU SUPERPREZYDENCKIEGO W NASTĘPSTWIE AUTOLIKWIDACJI ZSRR. Civitas Et Lex, 51(3), 31–44. https://doi.org/10.31648/cetl.12429

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Akty prawne i dokumenty:
Google Scholar

Konstitutsiya Rossiyskoy Federatsii (prinyata na vsenarodnom golosovanii 12 dekabrya 1993 g.).
Google Scholar

Zakon SSSR ot 14 marta 1990 g. N 1360-I „Ob uchrezhdenii posta Prezidenta SSSR i vnesenii izmeneniy i dopolneniy v Konstitutsiyu (Osnovnoy Zakon) SSSR”.
Google Scholar

Final Act of the Conference on Security and Co-operation in Europe, Helsinki, 1 August 1975.
Google Scholar

Postanovleniye Gosudarstvennogo komiteta po chrezvychaynomu polozheniyu v SSSR ot 19 avgusta 1991 g. N 1.
Google Scholar

Postanovleniye Gosudarstvennogo komiteta po chrezvychaynomu polozheniyu v SSSR ot 19 avgusta 1991 g. N 2 „O vypuske tsentral'nykh, moskovskikh gorodskikh i oblastnykh gazet”.
Google Scholar

Ukaz ispolnyayushchego obyazannosti Prezidenta Soyuza Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik ot 19 avgusta 1991 g. „O vvedenii chrezvychaynogo polozheniya v gorode Moskve”.
Google Scholar

Soglasheniye o sozdanii Sodruzhestva Nezavisimykh Gosudarstv (SNG), podpisannoye 8 dekabrya 1991 g. Respublikoy Belarus’, RSFSR i Ukrainoy kak gosudarstvami — uchreditelyami SSSR, podpisavshimi Dogovor ob obrazovanii SSSR (1922).
Google Scholar

Deklaratsiya v svyazi s sozdaniyem Sodruzhestva Nezavisimykh Gosudarstv ot 26 dekabrya 1991 g. N 142-N.
Google Scholar

Khasavyurtovskiye soglasheniya ot 31 avgusta 1996 g. N 163.
Google Scholar

Lietuvos Respublikos Aukščiausiosios Tarybos Aktas dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo. Vilnius, 1990 m. kovo 11 d. Nr. I-12.
Google Scholar

Deklaratsiya ot 12 iyunya 1990 g. N 22-1 „O gosudarstvennom suverenitete Rossiyskoy Sovetskoy Federativnoy Sotsialisticheskoy Respubliki”.
Google Scholar

Deklaratsiya o gosudarstvennom suverenitete Checheno-Ingushskoy Respubliki ot 27 noyabrya 1990 g.
Google Scholar

Zakon RSFSR ot 25 dekabrya 1991 g. N 2094-1 „Ob izmenenii naimenovaniya gosudarstva Rossiyskaya Sovetskoy Federativnaya Sotsialisticheskaya Respublika”.
Google Scholar

Federativnyy dogovor ot 31 marta 1992 g. „Dogovor o razgranichenii predmetov vedeniya i polnomochiy mezhdu federal'nymi organami gosudarstvennoy vlasti Rossiyskoy Federatsii i organami vlasti suverennykh respublik v sostave Rossiyskoy Federatsii” (vmeste s „Protokolom k Federativnomu dogovoru”).
Google Scholar

Ukaz Prezidenta Rossiyskoy Federatsii ot 21 sentyabrya 1993 g. N 1400 „O poetapnoy konstitutsionnoy reforme v Rossiyskoy Federatsii”.
Google Scholar

Ukaz Prezidenta Rossiyskoy Federatsii ot 30 noyabrya 1994 g. N 2137 „O meropriyatiyakh po vosstanovleniyu konstitutsionnoy zakonnosti i pravoporyadka na territorii Chechenskoy Respubliki”.
Google Scholar

Postanovleniye Verkhovnogo Soveta RSFSR ot 5 iyulya 1991 g. N 1548-I „O proyekte Dogovora o Soyuze Suverennykh Gosudarstv, predostavlennom dlya obsuzhdeniya Prezidentom SSSR 18 iyunya 1991 g.”
Google Scholar

Zaklyucheniye Konstitutsionnogo Suda RF ot 23 marta 1993 g. N 1-Z „O sootvetstvii Konstitutsii Rossiyskoy Federatsii deystviy i resheniy Prezidenta Rossiyskoy Federatsii B.N. Yeltsina, svyazannykh s yego Obrashcheniyem k grazhdanam Rossii 20 marta 1993 g.”
Google Scholar

Monografie i opracowania:
Google Scholar

Afanasjew J., Groźna Rosja, Warszawa 2005.
Google Scholar

Banaszak B., Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych, Warszawa 2012.
Google Scholar

Bazylow L., Wieczorkiewicz P., Historia Rosji, Wrocław 2005.
Google Scholar

Czajowski A., Demokratyzacja Rosji w latach 1987 - 1999, Wrocław 2001.
Google Scholar

Felsztinski J., Litwinienko A., Wysadzić Rosję, Poznań 2007.
Google Scholar

Fukuyama F., Tożsamość. Współczesna polityka tożsamościowa i walka o uznanie, Poznań 2019.
Google Scholar

Kuleba M., Imperium na kolanach. Wojna w Czeczeni 1994-1996, Warszawa 1998.
Google Scholar

Legal Reform in Post-Communist Europe: The View from Within, red. S. Frankowski, P.B. Stephan, Dordrecht 1995.
Google Scholar

Prawo Konstytucyjne, red. Z. Witkowski, Toruń 2011.
Google Scholar

Schmitt C., Teologia polityczna i inne pisma, Kraków 2000
Google Scholar

Zygar M., Vse svobodny: Istorija o tom, kak v 1996 godu v Rossii zakonchilis' vybory, Moskwa 2021.
Google Scholar

Żebrowski W., Współczesne systemy polityczne. Zarys teorii i praktyka w wybranych państwach świata (podręcznik akademicki), Olsztyn 2007.
Google Scholar

Artykuły w czasopismach:
Google Scholar

Adamczyk M., Matras T., Rosyjski kryzys konstytucyjny w latach 1991–1993. Część 2: U zarania sporu prezydenta z parlamentem. Wokół wydarzeń na VI i VII Zjeździe Deputowanych Ludowych, „Studia Orientalne” 2025, nr 3.
Google Scholar

Bartnicki A.R., Nieudany projekt — demokratyczna Rosja, „Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2012, nr 1, s. 78.
Google Scholar

Czachor R., Superprezydencjalizm jako odrębny system polityczno-prawny, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego” 2022, nr 4, s. 91-94.
Google Scholar

Kuczyńska-Zonik A., Litwa, Łotwa i Estonia świętują 30. rocznicę „łańcucha bałtyckiego”, „Komentarze IEŚ” 2019, nr 57.
Google Scholar

Mielniczuk A., Geneza instytucji prezydenta w Federacji Rosyjskiej, „Facta Simonidis” 2013, nr 1.
Google Scholar

Szmurło Z.T., Pierestrojka i tragiczne wydarzenia w Sumgaicie, „Studia Gdańskie. Wizje i rzeczywistość” 2013, nr 10.
Google Scholar

Sztykow P., Klassicheskaya tipologiya sistem pravleniya i nedemokraticheskii prezidencializm: opyt Evrazii, „Sravnitel’noe konstitucionnoe obozrenie” 2018, nr 4.
Google Scholar

Świder K., Transformacja polityczna w Rosji w latach 90. XX wieku – główne problemy, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 2019, nr 17.
Google Scholar

Tomaszewski P., O genezie, przyczynach i wybranych interpretacjach Rewolty roku 1968 w Europie, „Studia Erasmiana Wratislaviensia” 2023, nr 17.
Google Scholar

Artykuły na stronach www:
Google Scholar

Chawryło K., Stalin w dzisiejszej Rosji. Popularny i potrzebny, 31.10.2017, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/komentarze-osw/2017-10-31/stalin-w-dzisiejszej-rosji-popularny-i-potrzebny, (dostęp: 23.01.2026).
Google Scholar

Denys M., Gorbaczow. Człowiek, który zniszczył imperium i ułożył świat na nowo, 10.06.2022, https://obserwatormiedzynarodowy.pl/2022/10/06/gorbaczow-czlowiek-ktory-zniszczyl-imperium-i-ulozyl-swiat-na-nowo/, (dostęp: 23.01.2026).
Google Scholar

Higgins A., ‘Our Language Is Dying’: The War of Words Over the Soviet Legacy, 04.10.2023, https://www.nytimes.com/2023/10/04/world/europe/moldova-gagauz-languages-soviet-union.html, (dostęp: 01.02.2026).
Google Scholar

Makowski B., Reagan nazwał ZSRR "Imperium zła". Historyczne przemówienie prezydenta USA, 08.03.2023, https://polskieradio24.pl/artykul/2916144,reagan-nazwal-zsrr-imperium-zla-historyczne-przemowienie-prezydenta-usa, (dostęp: 23.01.2026).
Google Scholar

Pogorzelski P., Gospodarcza rewolucja Jegora Gajdara, 28.11.2015, https://polskieradio24.pl/artykul/1550410,gospodarcza-rewolucja-jegora-gajdara, (dostęp: 23.01.2026).
Google Scholar

Stępień-Kuczyńska A., Pucz Janajewa. Próba przewrotu, która doprowadziła do rozpadu Związku Radzieckiego, 07.02.2021, https://wielkahistoria.pl/pucz-janajewa-proba-przewrotu-ktora-doprowadzila-do-rozpadu-zwiazku-radzieckiego/, (dostęp: 23.01.2026).
Google Scholar

Szoszyn R., Zły Borys Jelcyn i sentyment do ZSRR, 01.02.2016, https://www.rp.pl/swiat/art3950341-zly-borys-jelcyn-i-sentyment-do-zsrr, (dostęp: 23.01.2026).
Google Scholar

Włusek A., 11 stycznia 1991 roku miała miejsce zbrojna interwencja Armii Sowieckiej na Litwie, 11.01.2024, https://historykon.pl/zbrojna-interwencja-armii-sowieckiej/#google_vignette, (dostęp: 23.01.2026).
Google Scholar