Z dziejów pogranicza – spory polityczne i prawne o dorzecze Biebrzy, Narwi i Niemna w wiekach XIV–XVI

Anna Pytasz-Kołodziejczyk

doi:10.31648/ep.12147

Opublikowane: 2025-12-15

Nr XXVI/2 (2025)

Z dziejów pogranicza – spory polityczne i prawne o dorzecze Biebrzy, Narwi i Niemna w wiekach XIV–XVI

Anna Pytasz-Kołodziejczyk

Echa Przeszłości

Dział: ARTYKUŁY I ROZPRAWY

https://doi.org/10.31648/ep.12147

Abstrakt

W artykule zanalizowano polityczne i prawne spory o dorzecze Biebrzy, Narwi i Niemna w wiekach XIV–XVI, będące wynikiem rywalizacji między Mazowszem, Wielkim Księstwem Litewskim i zakonem krzyżackim. Obszar ten, bogaty w zasoby naturalne i strategicznie położony, był przedmiotem ciągłych konfliktów i negocjacji, które ukształtowały jego przynależność polityczną i administracyjną. W XIV w. ziemie te były przedmiotem zbrojnych wypraw i rozejmów, m.in. polsko-litewskich i krzyżackich. Ważnymi wydarzeniami były najazdy litewskie oraz traktaty pokojowe, takie jak rozejm z 1352 r. między Kazimierzem Wielkim a Giedyminowiczami. W wyniku tych konfliktów ustalono granice między ziemiami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, co jednak nie zakończyło sporów. Od drugiej połowy XIV w. region był obszarem intensywnej rywalizacji Królestwa Polskiego, Mazowsza, Wielkiego Księstwa Litewskiego i zakonu krzyżackiego. Na ziemiach drohickiej, brzeskiej i obszarze dawnych puszcz pojaćwięskich dochodziło do licznych starć zbrojnych, w tym najazdów krzyżackich, które pogłębiały wyludnienie i destabilizację. Traktaty mełneński (1422) i unia horodelska (1413) przyczyniły się do włączenia tych terenów do Wielkiego Księstwa Litewskiego, jednak różnice etniczne i gospodarcze wciąż generowały napięcia. Radziwiłłowie i Gasztołdowie prowadzili intensywną kolonizację tych ziem, często naruszając granice nadań królewskich. Konflikty majątkowe między tymi rodami możnowładczymi oraz z królewską administracją prowadziły do procesów sądowych i rozgraniczeń, które ostatecznie zmieniały przynależność ziem. Rywalizacja o dorzecze Biebrzy, Narwi i Niemna była kluczowym elementem polityki ekspansji i kształtowania granic w Europie Wschodniej od XIV w. do XVI w. W artykule podkreślono znaczenie tych terenów dla rozwoju gospodarczego i osadnictwa oraz ukazano, jak różnorodne interesy polityczne i gospodarcze wpłynęły na ich przynależność polityczną.

Słowa kluczowe:

Wielkie Księstwo Litewskie, polityka, gospodarka, pogranicze, konflikty

Inne teksty tego samego autora

Anna Pytasz-Kołodziejczyk, Territorial administration of the Grand Duchy of Lithuania and the management of the natural resources of the grand-ducal domain in the 15th and 16th centuries (formation and function) , Echa Przeszłości: Nr XXI/2 (2020)
Anna Pytasz-Kołodziejczyk, Dwory starostwa grodzieńskiego w XVI wieku – uwagi o stanie gospodarczym w świetle źródeł , Echa Przeszłości: Nr XXII/2 (2021)

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Pytasz-Kołodziejczyk, A. (2025). Z dziejów pogranicza – spory polityczne i prawne o dorzecze Biebrzy, Narwi i Niemna w wiekach XIV–XVI. Echa Przeszłości, (XXVI/2), 39–57. https://doi.org/10.31648/ep.12147

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Źródła
Google Scholar

Akta unji Polski z Litwą 1385–1791, wyd. S. Kutrzeba, W. Semkowicz, Kraków 1932.
Google Scholar

Archeograficzeskij sbornik dokumentow, otnosjaszczichsja k istorii Siewiero-Zapadnoj Rusi, izdawa¬jemyj pri uprawlienii Wilenskogo uczebnogo okruga, t. 1, Wilna 1867.
Google Scholar

Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Skarbu Koronnego, Inwentarz starostwa goniądzkiego z lipca 1571, dz. LVI, G–6.
Google Scholar

Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Skarbu Koronnego, Inwentarz starostwa rajgrodzkiego z 1573 r., dz. LVI, sygn. R–7.
Google Scholar

Codex diplomaticus Prussicus, t. 2, wyd. J. Voigt, Koenigsberg 1842.
Google Scholar

Codex diplomaticus Prussicus, t. 3, wyd J. Voigt, Koenigsberg 1848.
Google Scholar

Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430, wyd. A. Prochaska, [w:] Monumenta medii aevi historica, t. 6, Kraków 1882.
Google Scholar

Codex epistolaris saeculi decimi quinti, t. 1, wyd. A. Sokołowski, J. Szujski, Kraków 1876.
Google Scholar

Codex epistolaris saeculi decimi quinti, t. 2, wyd. A. Lewicki, Kraków 1891.
Google Scholar

Die Chronik Wigands von Marburg, wyd. T. Hirsch, [w:] Scriptores rerum Prussicarum, t. 2, Lipsk 1863.
Google Scholar

Dokumenty strony polsko-litewskiej pokoju mełneńskiego z 1422 r., wyd. P. Nowak, P. Pokora, Poznań 2004.
Google Scholar

Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 1 (1380–1584). Užrašymų knyga 1, par. A. Baliulis, R. Firkovičius, Vilnius 1998.
Google Scholar

Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 21 (1536–1537). Užrašymų knyga 21, par. A. Dubonis, Vilnius 2019.
Google Scholar

Opracowania
Google Scholar

Bieniak J., Wygaśnięcie książąt halicko-włodzimierskich, [w:] Aetas media, aetas moderna. Stu-dia ofiarowane profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 2000.
Google Scholar

Bis W., Ryčkov A., Volkau M., Zamki litewskiego rodu Gasztołdów w pierwszej połowie XVI wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2024, t. 72, nr 2.
Crossref
Google Scholar

Błaszczyk G., Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych do współczesności, t. 1: Trudne początki, Poznań 1998.
Google Scholar

Błaszczyk G., Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych do współczesności, t. 2: Od Krewa do Lublina, cz. 1, Poznań 1998.
Google Scholar

Błaszczyk G., Zamach Witolda w 1389 r., [w:] Litwa w epoce Wazów, red. W. Kriegseisen, A. Rachu¬ba, Warszawa 2006.
Google Scholar

Bogucka M., Bona Sforza, Wrocław 1998.
Google Scholar

Czacharowski A., Rola króla Władysława Jagiełły w pertraktacjach polsko-krzyżackich przed Wielką Wojną, „Acta Universitatis Nicolai Copernici” 1990, Historia 24, z. 204.
Google Scholar

Czuczyński A., Traktat książąt litewskich z Kazimierzem Wielkim z roku 1366, „Kwartalnik Historycz¬ny” 1890, t. 4.
Google Scholar

Czyżewski P., Funkcje Sokołdki w XIV–XVIII w., „Białostocczyzna” 1997, nr 1.
Google Scholar

Długokęcki W., Kowalczyk E., Nieznane opisy granicy mazowiecko-krzyżackiej, cz. 2: Granica kom¬turstwa bałgijskiego (prokuratorstwo piskie i ełckie), „Kwartalnik Historyczny” 2004, nr 1.
Google Scholar

Gudavičius E., Lietuvos istorija, t. 1: Nuo seniausių laikų iki 1569 metų, Vilnius 1999, s. 200.
Google Scholar

Jasiński K., Henryk Siemowitowic i jego żona Ryngałła, [w:] Słowianie w dziejach Europy. Studia hi¬storyczne ku uczczeniu 75. rocznicy urodzin i 50-lecia pracy naukowej prof. H. Łowmiańskiego, red. J. Ochmański, Poznań 1974.
Google Scholar

Kolankowski L., Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377–1499, Warszawa 1930.
Google Scholar

Kołodziejczyk A., Przemiany społeczno-gospodarcze na Podlasiu w XV–XVI wieku, Olsztyn 2012.
Google Scholar

Kronika Bychowca, tłum. N.N. Ułaszczik, Moskwa 1966.
Google Scholar

Kronika Jana z Czarnkowa, tłum. J. Żerbiłło, wyd. drugie, Kraków 1996.
Google Scholar

Krzyżaniakowa J., Ochmański J., Władysław II Jagiełło, Wrocław 1990.
Google Scholar

Kuźmińska M., Olbracht Marcinowicz Gasztołd, „Ateneum Wileńskie” 1927, nr 4.
Google Scholar

Łowmiański H., Agresja Zakonu Krzyżackiego na Litwę w XII–XV w., „Przegląd Historyczny” 1954, t. 45.
Google Scholar

Łowmiański H., Uwagi w sprawie podłoża społecznego i gospodarczego Unii Jagiellońskiej. Księga pamiątkowa I statutu litewskiego, Wilno 1935.
Google Scholar

Łowmiański H., Witold w. ks. litewski, Wilno 1930, passim.
Google Scholar

Maroszek J., Pogranicze Litwy i Korony w planach króla Zygmunta Augusta. Z historii dziejów reali¬zacji myśli monarszej między Niemnem a Narwią, Białystok 2000.
Google Scholar

Myśliwski G., Człowiek średniowiecza wobec czasu i przestrzeni (Mazowsze od XII do poł. XVI w.), Warszawa 1999.
Google Scholar

Nikodem J., Litwa w polityce Władysława Łokietka, [w:] Władysław Łokietek – odnowiciel Królestwa Polskiego, red. J. Grabowski, W. Graczyk, H. Wajs, Warszawa 2021.
Google Scholar

Odgraniczenie sądowe dóbr grodzieńskich i bielskich [z 4 XI] roku 1536, tłum. L. Rzyszczewski, „Athenaeum” 1842, t. 1.
Google Scholar

Pacuski K., Sasin ze Smarzewa, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 35, Kraków 1994.
Google Scholar

Paszkiewicz H., O genezie i wartości Krewa, Warszawa 1938.
Google Scholar

Paszkiewicz H., Z dziejów Podlasia w XIV w., „Kwartalnik Historyczny” 1928, t. 42, z. 2.
Google Scholar

Pietkiewicz K., Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka. Studia nad dzie¬jami państwa i społeczeństwa na przełomie XV i XVI wieku, Poznań 1995.
Google Scholar

Pociecha W., Królowa Bona (1494–1557). Czasy i ludzie Odrodzenia, t. 3, Poznań 1958.
Google Scholar

Prochaska A., Orgio regis Jagyeło et Witoldi ducem Lithuania. Przekład ruskiego latopisu na język łaciński, „Kwartalnik Historyczny” 1888, t. 2.
Google Scholar

Prochaska A., Szkice historyczne z XV wieku, Kraków 1884.
Google Scholar

Radoch M., Kilka uwag o konfliktach na pograniczu litewsko-mazowieckim i litewsko-krzyżac¬kim w latach 1401–1426 (w świetle źródeł krzyżackich), [w:] Szkice z dziejów społecz¬no-gospodarczych Podlasia i Grodzieńszczyzny od XV do XVI wieku, red. J. Śliwiński, Olsztyn 2005.
Google Scholar

Radoch M., Małżeństwo Henryka Siemowitowica z Kiejstutówną, [w:] Studia z dziejów polityki dyna¬stycznej od XIII do XVII wieku. Prace ofiarowane prof. Antoniemu Czacharowskiemu w sześć¬dziesięciolecie urodzin i 40-lecie pracy naukowej, red. J. Śliwiński, Olsztyn 1993.
Google Scholar

Radoch M., W sprawie daty nadania przez Władysława Jagiełłę ziemi drohickiej ks. mazowieckiemu Januszowi I, [w:] Szkice z dziejów kolonizacji Podlasia i Grodzieńszczyzny od XIV do XVI w., red. J. Śliwiński, Olsztyn 2002.
Google Scholar

Radoch M., Zarys działalności polityczno-dyplomatycznej książąt mazowieckich wobec państwa krzyżackiego w Prusach w latach 1385–1407, Olsztyn 1998.
Google Scholar

Sieradzan W., Spory graniczne między Mazowszem a Zakonem Krzyżackim w XIV i pierwszej połowie XV wieku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1996, nr 3.
Google Scholar

Szybkowski S., Dokument księcia mazowieckiego Janusza I dla Pretora z Brześci z 9 VI 1401 roku, [w:] Komturzy, rajcy, żupani, red. B. Śliwiński, seria: Studia z Dziejów Średniowiecza, nr 11, Malbork 2005.
Google Scholar

Szybkowski S., Dokument wielkiego księcia litewskiego Witolda Kiejstutowicza dla Stanisława Mi¬lewskiego z 23 XII 1429 r., [w:] Książęta, urzędnicy, złoczyńcy, red. B. Śliwiński, seria: Gdańskie Studia z Dziejów Średniowiecza, nr 6, Gdańsk 1999.
Google Scholar

Szybkowski S., Przynależność terytorialna ziemi drohickiej i powiatu goniądzkiego w końcu XIV i na początku XV w., [w:] Hortus Imaginum. Studia historyczne dedykowane pamięci profesora Sta¬nisława Mielczarskiego, red. A. Paner i in., Gdańsk 2005.
Google Scholar

Śliwiński J., Grodzieńszczyzna i Podlasie w XV–XVI wieku w Wielkim Księstwie Litewskim (wielkoksią¬żęce puszcze i włości, eksploatacja, pożary), Olsztyn 2010.
Google Scholar

Śliwiński J., Jeszcze raz w sprawie Rajgrodu, „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie” 2007, nr 4.
Google Scholar

Tęgowski J., Pierwsze pokolenie Giedyminowiczów, Poznań–Wrocław 1999.
Google Scholar

Tyszkiewicz J., Książęta mazowieccy na Podlasiu (1385–1440). Od unii krewskiej do Kazimierza Jagiellończyka, „Rocznik Mazowiecki” 2005, t. 17.
Google Scholar

Tyszkiewicz J., Ziemie podlaskie w średniowieczu (do połowy XVII w.), [w:] Z nieznanej przeszłości Białej i Podlasia, oprac. T. Wasilewski, T. Krawczak, Biała Podlaska 1990.
Google Scholar

Wilkiewicz-Wawrzyńczykowa A., Spory graniczne polsko-litewskie w XV–XVII w., Wilno 1938.
Google Scholar

Wiśniewski J., Początek i rozwój nowego osadnictwa w ziemi łomżyńskiej w końcu XIV i XV w., „Studia Łomżyńskie” 1989, t. 1.
Google Scholar

Wojtowicz L., Walka o spadek po Romanowiczach a król polski Kazimierz III Wielki, [w:] Kazimierz Wielki i jego państwo. W siedemsetną rocznicę urodzin ostatniego Piasta na tronie polskim, red. J. Maciejewski, T. Nowakowski, Bydgoszcz 2001.
Google Scholar