Z dziejów pogranicza – spory polityczne i prawne o dorzecze Biebrzy, Narwi i Niemna w wiekach XIV–XVI

Anna Pytasz-Kołodziejczyk

doi:10.31648/ep.12147

Veröffentlicht am: 2025-12-15

Nr. XXVI/2 (2025)

Aus der Geschichte der Grenzregion: Politische und rechtliche Streitigkeiten um die Einzugsgebiete der Biebrza, Narew und Memel vom 14. bis zum 16. Jahrhundert

Anna Pytasz-Kołodziejczyk

Echa Przeszłości

Rubrik: BEITRÄGE UND ABHANDLUNGEN

https://doi.org/10.31648/ep.12147

Abstract

Der Artikel analysiert die politischen und rechtlichen Streitigkeiten um die Einzugsgebiete der Flüsse Biebrza, Narew und Memel vom 14. bis zum 16. Jahrhundert, die das Ergebnis der Rivalitäten zwischen Masowien, dem Großfürstentum Litauen und dem Deutschen Orden waren. Dieses Gebiet, reich an natürlichen Ressourcen und strategisch günstig gelegen, war Gegenstand ständiger Konflikte und Verhandlungen, die seine politische und administrative Zugehörigkeit prägten. Im Laufe des 14. Jahrhunderts waren diese Gebiete Gegenstand von militärischen Feldzügen und Waffenstillständen, unter anderem zwischen Polen und Litauen sowie dem Deutschen Orden. Wichtige Ereignisse waren die litauischen Angriffe und Friedensverträge, wie beispielsweise der Waffenstillstand von 1352 zwischen Kasimir dem Großen und den Gediminiden. Infolge dieser Konflikte wurden die Grenzen zwischen den Gebieten des Königreichs Polen und des Großfürstentums Litauen festgelegt, was jedoch die Streitigkeiten nicht beendete. Seit der zweiten Hälfte des 14. Jahrhunderts war die Region Schauplatz intensiver Konflikte zwischen dem Königreich Polen, Masowien, dem Großfürstentum Litauen und dem Deutschen Orden. In den Gebieten von Drohiczyn, Brest und dem ehemaligen Jatwinger Urwald kam es zu zahlreichen bewaffneten Auseinandersetzungen, darunter auch zu Einfällen des Deutschen Ordens, die die Entvölkerung und Destabilisierung noch verstärkten. Die Verträge von Melno (1422) und die Union von Horodło (1413) trugen zur Eingliederung dieser Gebiete in das Großfürstentum Litauen bei, doch ethnische und wirtschaftliche Unterschiede sorgten weiterhin für Spannungen. Die Familien Radziwiłł und Gasztołd betrieben eine intensive Kolonisierung dieser Gebiete und verletzten dabei häufig die Grenzen der königlichen Ländereien. Vermögenskonflikte zwischen diesen mächtigen Familien und der königlichen Verwaltung führten zu Gerichtsverfahren und Grenzziehungen, die letztlich die Zugehörigkeit der Gebiete veränderten. Die Rivalität um das Einzugsgebiet der Flüsse Biebrza, Narew und Memel war ein zentraler Bestandteil der Expansions- und Grenzpolitik in Osteuropa vom 14. bis zum 16. Jahrhundert. Der Beitrag unterstreicht die Bedeutung dieser Gebiete für die wirtschaftliche Entwicklung und Besiedlung und zeigt, wie unterschiedliche politische und wirtschaftliche Interessen deren politische Zugehörigkeit beeinflusst haben.

Schlagworte:

Großfürstentum Litauen, Grenzgebiet, Konflikte, Politik, Wirtschaft

Am häufigsten gelesenen Artikel dieser/dieses Autor/in

Anna Pytasz-Kołodziejczyk, Territorial administration of the Grand Duchy of Lithuania and the management of the natural resources of the grand-ducal domain in the 15th and 16th centuries (formation and function) , Echa Przeszłości: Nr. XXI/2 (2020)
Anna Pytasz-Kołodziejczyk, Dwory starostwa grodzieńskiego w XVI wieku – uwagi o stanie gospodarczym w świetle źródeł , Echa Przeszłości: Nr. XXII/2 (2021)

Dateien herunterladen

pdf (Język Polski)

Zitierregeln

Pytasz-Kołodziejczyk, A. (2025). Aus der Geschichte der Grenzregion: Politische und rechtliche Streitigkeiten um die Einzugsgebiete der Biebrza, Narew und Memel vom 14. bis zum 16. Jahrhundert. Echa Przeszłości, (XXVI/2), 39–57. https://doi.org/10.31648/ep.12147

Zitiert von / Teilen

Lizenz

Dieses Werk steht unter der Lizenz Creative Commons Namensnennung - Nicht-kommerziell - Keine Bearbeitungen 4.0 International.

Literaturhinweise

Źródła
Google Scholar

Akta unji Polski z Litwą 1385–1791, wyd. S. Kutrzeba, W. Semkowicz, Kraków 1932.
Google Scholar

Archeograficzeskij sbornik dokumentow, otnosjaszczichsja k istorii Siewiero-Zapadnoj Rusi, izdawa¬jemyj pri uprawlienii Wilenskogo uczebnogo okruga, t. 1, Wilna 1867.
Google Scholar

Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Skarbu Koronnego, Inwentarz starostwa goniądzkiego z lipca 1571, dz. LVI, G–6.
Google Scholar

Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Skarbu Koronnego, Inwentarz starostwa rajgrodzkiego z 1573 r., dz. LVI, sygn. R–7.
Google Scholar

Codex diplomaticus Prussicus, t. 2, wyd. J. Voigt, Koenigsberg 1842.
Google Scholar

Codex diplomaticus Prussicus, t. 3, wyd J. Voigt, Koenigsberg 1848.
Google Scholar

Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430, wyd. A. Prochaska, [w:] Monumenta medii aevi historica, t. 6, Kraków 1882.
Google Scholar

Codex epistolaris saeculi decimi quinti, t. 1, wyd. A. Sokołowski, J. Szujski, Kraków 1876.
Google Scholar

Codex epistolaris saeculi decimi quinti, t. 2, wyd. A. Lewicki, Kraków 1891.
Google Scholar

Die Chronik Wigands von Marburg, wyd. T. Hirsch, [w:] Scriptores rerum Prussicarum, t. 2, Lipsk 1863.
Google Scholar

Dokumenty strony polsko-litewskiej pokoju mełneńskiego z 1422 r., wyd. P. Nowak, P. Pokora, Poznań 2004.
Google Scholar

Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 1 (1380–1584). Užrašymų knyga 1, par. A. Baliulis, R. Firkovičius, Vilnius 1998.
Google Scholar

Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 21 (1536–1537). Užrašymų knyga 21, par. A. Dubonis, Vilnius 2019.
Google Scholar

Opracowania
Google Scholar

Bieniak J., Wygaśnięcie książąt halicko-włodzimierskich, [w:] Aetas media, aetas moderna. Stu-dia ofiarowane profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 2000.
Google Scholar

Bis W., Ryčkov A., Volkau M., Zamki litewskiego rodu Gasztołdów w pierwszej połowie XVI wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2024, t. 72, nr 2.
Crossref
Google Scholar

Błaszczyk G., Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych do współczesności, t. 1: Trudne początki, Poznań 1998.
Google Scholar

Błaszczyk G., Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych do współczesności, t. 2: Od Krewa do Lublina, cz. 1, Poznań 1998.
Google Scholar

Błaszczyk G., Zamach Witolda w 1389 r., [w:] Litwa w epoce Wazów, red. W. Kriegseisen, A. Rachu¬ba, Warszawa 2006.
Google Scholar

Bogucka M., Bona Sforza, Wrocław 1998.
Google Scholar

Czacharowski A., Rola króla Władysława Jagiełły w pertraktacjach polsko-krzyżackich przed Wielką Wojną, „Acta Universitatis Nicolai Copernici” 1990, Historia 24, z. 204.
Google Scholar

Czuczyński A., Traktat książąt litewskich z Kazimierzem Wielkim z roku 1366, „Kwartalnik Historycz¬ny” 1890, t. 4.
Google Scholar

Czyżewski P., Funkcje Sokołdki w XIV–XVIII w., „Białostocczyzna” 1997, nr 1.
Google Scholar

Długokęcki W., Kowalczyk E., Nieznane opisy granicy mazowiecko-krzyżackiej, cz. 2: Granica kom¬turstwa bałgijskiego (prokuratorstwo piskie i ełckie), „Kwartalnik Historyczny” 2004, nr 1.
Google Scholar

Gudavičius E., Lietuvos istorija, t. 1: Nuo seniausių laikų iki 1569 metų, Vilnius 1999, s. 200.
Google Scholar

Jasiński K., Henryk Siemowitowic i jego żona Ryngałła, [w:] Słowianie w dziejach Europy. Studia hi¬storyczne ku uczczeniu 75. rocznicy urodzin i 50-lecia pracy naukowej prof. H. Łowmiańskiego, red. J. Ochmański, Poznań 1974.
Google Scholar

Kolankowski L., Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377–1499, Warszawa 1930.
Google Scholar

Kołodziejczyk A., Przemiany społeczno-gospodarcze na Podlasiu w XV–XVI wieku, Olsztyn 2012.
Google Scholar

Kronika Bychowca, tłum. N.N. Ułaszczik, Moskwa 1966.
Google Scholar

Kronika Jana z Czarnkowa, tłum. J. Żerbiłło, wyd. drugie, Kraków 1996.
Google Scholar

Krzyżaniakowa J., Ochmański J., Władysław II Jagiełło, Wrocław 1990.
Google Scholar

Kuźmińska M., Olbracht Marcinowicz Gasztołd, „Ateneum Wileńskie” 1927, nr 4.
Google Scholar

Łowmiański H., Agresja Zakonu Krzyżackiego na Litwę w XII–XV w., „Przegląd Historyczny” 1954, t. 45.
Google Scholar

Łowmiański H., Uwagi w sprawie podłoża społecznego i gospodarczego Unii Jagiellońskiej. Księga pamiątkowa I statutu litewskiego, Wilno 1935.
Google Scholar

Łowmiański H., Witold w. ks. litewski, Wilno 1930, passim.
Google Scholar

Maroszek J., Pogranicze Litwy i Korony w planach króla Zygmunta Augusta. Z historii dziejów reali¬zacji myśli monarszej między Niemnem a Narwią, Białystok 2000.
Google Scholar

Myśliwski G., Człowiek średniowiecza wobec czasu i przestrzeni (Mazowsze od XII do poł. XVI w.), Warszawa 1999.
Google Scholar

Nikodem J., Litwa w polityce Władysława Łokietka, [w:] Władysław Łokietek – odnowiciel Królestwa Polskiego, red. J. Grabowski, W. Graczyk, H. Wajs, Warszawa 2021.
Google Scholar

Odgraniczenie sądowe dóbr grodzieńskich i bielskich [z 4 XI] roku 1536, tłum. L. Rzyszczewski, „Athenaeum” 1842, t. 1.
Google Scholar

Pacuski K., Sasin ze Smarzewa, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 35, Kraków 1994.
Google Scholar

Paszkiewicz H., O genezie i wartości Krewa, Warszawa 1938.
Google Scholar

Paszkiewicz H., Z dziejów Podlasia w XIV w., „Kwartalnik Historyczny” 1928, t. 42, z. 2.
Google Scholar

Pietkiewicz K., Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka. Studia nad dzie¬jami państwa i społeczeństwa na przełomie XV i XVI wieku, Poznań 1995.
Google Scholar

Pociecha W., Królowa Bona (1494–1557). Czasy i ludzie Odrodzenia, t. 3, Poznań 1958.
Google Scholar

Prochaska A., Orgio regis Jagyeło et Witoldi ducem Lithuania. Przekład ruskiego latopisu na język łaciński, „Kwartalnik Historyczny” 1888, t. 2.
Google Scholar

Prochaska A., Szkice historyczne z XV wieku, Kraków 1884.
Google Scholar

Radoch M., Kilka uwag o konfliktach na pograniczu litewsko-mazowieckim i litewsko-krzyżac¬kim w latach 1401–1426 (w świetle źródeł krzyżackich), [w:] Szkice z dziejów społecz¬no-gospodarczych Podlasia i Grodzieńszczyzny od XV do XVI wieku, red. J. Śliwiński, Olsztyn 2005.
Google Scholar

Radoch M., Małżeństwo Henryka Siemowitowica z Kiejstutówną, [w:] Studia z dziejów polityki dyna¬stycznej od XIII do XVII wieku. Prace ofiarowane prof. Antoniemu Czacharowskiemu w sześć¬dziesięciolecie urodzin i 40-lecie pracy naukowej, red. J. Śliwiński, Olsztyn 1993.
Google Scholar

Radoch M., W sprawie daty nadania przez Władysława Jagiełłę ziemi drohickiej ks. mazowieckiemu Januszowi I, [w:] Szkice z dziejów kolonizacji Podlasia i Grodzieńszczyzny od XIV do XVI w., red. J. Śliwiński, Olsztyn 2002.
Google Scholar

Radoch M., Zarys działalności polityczno-dyplomatycznej książąt mazowieckich wobec państwa krzyżackiego w Prusach w latach 1385–1407, Olsztyn 1998.
Google Scholar

Sieradzan W., Spory graniczne między Mazowszem a Zakonem Krzyżackim w XIV i pierwszej połowie XV wieku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1996, nr 3.
Google Scholar

Szybkowski S., Dokument księcia mazowieckiego Janusza I dla Pretora z Brześci z 9 VI 1401 roku, [w:] Komturzy, rajcy, żupani, red. B. Śliwiński, seria: Studia z Dziejów Średniowiecza, nr 11, Malbork 2005.
Google Scholar

Szybkowski S., Dokument wielkiego księcia litewskiego Witolda Kiejstutowicza dla Stanisława Mi¬lewskiego z 23 XII 1429 r., [w:] Książęta, urzędnicy, złoczyńcy, red. B. Śliwiński, seria: Gdańskie Studia z Dziejów Średniowiecza, nr 6, Gdańsk 1999.
Google Scholar

Szybkowski S., Przynależność terytorialna ziemi drohickiej i powiatu goniądzkiego w końcu XIV i na początku XV w., [w:] Hortus Imaginum. Studia historyczne dedykowane pamięci profesora Sta¬nisława Mielczarskiego, red. A. Paner i in., Gdańsk 2005.
Google Scholar

Śliwiński J., Grodzieńszczyzna i Podlasie w XV–XVI wieku w Wielkim Księstwie Litewskim (wielkoksią¬żęce puszcze i włości, eksploatacja, pożary), Olsztyn 2010.
Google Scholar

Śliwiński J., Jeszcze raz w sprawie Rajgrodu, „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie” 2007, nr 4.
Google Scholar

Tęgowski J., Pierwsze pokolenie Giedyminowiczów, Poznań–Wrocław 1999.
Google Scholar

Tyszkiewicz J., Książęta mazowieccy na Podlasiu (1385–1440). Od unii krewskiej do Kazimierza Jagiellończyka, „Rocznik Mazowiecki” 2005, t. 17.
Google Scholar

Tyszkiewicz J., Ziemie podlaskie w średniowieczu (do połowy XVII w.), [w:] Z nieznanej przeszłości Białej i Podlasia, oprac. T. Wasilewski, T. Krawczak, Biała Podlaska 1990.
Google Scholar

Wilkiewicz-Wawrzyńczykowa A., Spory graniczne polsko-litewskie w XV–XVII w., Wilno 1938.
Google Scholar

Wiśniewski J., Początek i rozwój nowego osadnictwa w ziemi łomżyńskiej w końcu XIV i XV w., „Studia Łomżyńskie” 1989, t. 1.
Google Scholar

Wojtowicz L., Walka o spadek po Romanowiczach a król polski Kazimierz III Wielki, [w:] Kazimierz Wielki i jego państwo. W siedemsetną rocznicę urodzin ostatniego Piasta na tronie polskim, red. J. Maciejewski, T. Nowakowski, Bydgoszcz 2001.
Google Scholar