Język zawodowy – język specjalistyczny: odmiana języka, socjolekt, styl czy pragmalekt? Krytyka (pre)terminu pragmalekt w kontekście wielości ujęć teoretyczno-metodologicznych
Beata Jarosz-Mazur
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lubliniehttps://orcid.org/0000-0002-3251-9734
Abstrakt
Artykuł dotyczy funkcjonalności stosowania w opisie języków zawodowych i specjalistycznych zaproponowanej niedawno nazwy pragmalekt zamiast dotychczas używanego terminu socjolekt rozumianego na ogół jako odmiana języka stosowana w określonych grupach społecznych, ale też wiązanego na gruncie pragmatyki funkcjonalnej ze wszystkimi wariantami języka. Wyraz pragmalekt ma przejrzystą strukturę i intuicyjnie można go łączyć z językiem/mową (-lekt), który/a służy osiąganiu określonego celu komunikacyjnego (gr. prágma ‘działanie, czyn’). Eksperyment substytucji polegający na zastąpieniu we fragmentach tekstów naukowych dotyczących języków zawodowych i specjalistycznych sformułowań socjolekt i odmiana języka preterminem pragmalekt wykazał istotne komplikacje, jakie mogą się pojawić w przypadku postulowanego wprowadzenia tego słowa. Problemy te wynikają zarówno z wielości ujęć teoretyczno-metodologicznych (w tym nietożsamości języków zawodowych i języków specjalistycznych, uznawania ich bądź nie za odmiany języka, socjolekty lub style), jak i z konieczności zaaplikowania związanej z tym preterminem typologii pragmalektów, w ramach której trudno adekwatnie umiejscowić subkody fachowe.
Słowa kluczowe:
język zawodowy, język specjalistyczny, pragmalektBibliografia
Danielewiczowa M. (2018): Terminomania i terminofobia we współczesnej lingwistyce. [W:] Terminy w językoznawstwie synchronicznym i diachronicznym. Red. T. Mika, D. Rojszczak-Robińska, O. Ziółkowska. Poznań, s. 11–30. Google Scholar
Dunaj B. (1985): Sytuacja komunikacyjna a zróżnicowanie polszczyzny mówionej. „Język Polski” 55, s. 88–98. Google Scholar
Furkó B.P. (2013): Irish English Stereotypes. A Variational Pragmatic Analysis. „Acta Universitatis Sapientiae”. S. „Philologica” 2, s. 123–135.
Crossref
Google Scholar
Gajda S. (1990): Wprowadzenie do teorii terminu. Opole. Google Scholar
Górnicz M. (2019): Wewnątrzjęzykowe uwarunkowania zapożyczeń technolektalnych w języku polskim. Warszawa. Google Scholar
Grabias S. (2003): Język w zachowaniach społecznych. Lublin. Google Scholar
Grucza F. (1994): O językach specjalistycznych (=technolektach) jako pewnych składnikach rzeczywistych języków ludzkich. [W:] Języki specjalistyczne. Red. F. Grucza, Z. Kozłowska. Warszawa, s. 7–27. Google Scholar
Grucza F. (1997): Języki ludzkie a wyrażenia językowe, wiedza a informacja, mózg a umysł ludzki. [W:] Podejścia kognitywne w lingwistyce, translatoryce i glottodydaktyce. Red. F. Grucza, M. Dakowska. Warszawa, s. 7–22. Google Scholar
Grucza F. (2002): Języki specjalistyczne – indykatory i/lub determinanty rozwoju cywilizacyjnego. [W:] Problemy technolingwistyki. Red. J. Lewandowski. Warszawa, s. 9–26. Google Scholar
Grucza S. (2008): Lingwistyka języków specjalistycznych. Warszawa. Google Scholar
Hajduk Z. (1989–1990): Uwarunkowania postępu poznawczego w teoriach rozwoju nauki. „Roczniki Filozoficzne” 3, s. 83–160. Google Scholar
ISO 21636-1:2024: Language coding – A framework for language varieties – Part 1: Vocabulary, https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:84965:en Google Scholar
, dostęp: 04.09.2025. Google Scholar
Jarosz B. (2016): Typologie socjolektów w polskiej literaturze językoznawczej. Implikacje terminologiczne. [W:] Tradycja i współczesność w języku i literaturze. Red. S. Gaś, D. Kalecińska, S. Wawrzyniak. Poznań, s. 139–155. Google Scholar
Jarosz B. (2018): O (nie)tożsamości pojęć język specjalistyczny, język specjalny, język fachowy, język profesjonalny, język zawodowy, profesjolekt, technolekt. „Polonica” 38, s. 85–108.
Crossref
Google Scholar
Jarosz B. (2023): Język zawodowy polskich dziennikarzy prasowych (XIX–XXI w.). Lublin. Google Scholar
Jusufbegović R. (2022): Bosansko-turski rukopisni rječnik iz Narodne biblioteke “Sv. Ćirilo i Metodije” u Sofiji. [W:] Kulturno-historijski tokovi u Bosni 15–19. stoljeća. Red. A. Husić. Sarajewo, s. 60–97.
Crossref
Google Scholar
Karpiński Ł. (2017): Systemy leksykalno-komunikacyjne. Warszawa. Google Scholar
Kiklewicz A. (2010): Tęcza nad potokiem… Kategorie lingwistyki komunikacyjnej, socjolingwistyki i hermeneutyki lingwistycznej w ujęciu systemowym. Łask. Google Scholar
Król-Kumor M. (2018): Modele słowotwórcze w wybranych żargonach języka polskiego. „Studia Rusycystyczne” 26, s. 83–95. Google Scholar
Kubiak B. (2002): Pojęcie języka specjalistycznego. „Języki Obce w Szkole” 5, s. 6–11. Google Scholar
Lakoff R.T. (1974): What you can do with words: politeness, pragmatics, and performatives. „Berkeley Studies in Syntax and Semantics” 1, s. 1–55. Google Scholar
Leszczak [Лещак] O. (2009): Социолект – идиолект – идиостиль: проблема разграничения понятий с точки зрения функционального прагматизма. [W:] Методологічні проблеми гуманітарних досліджень. Red. O. Leszczak [Лещак]. Kamieniec Podolski, s. 110–115. Google Scholar
Lewandowski J. (2002): Paratypologie i quasi-klasyfikacje polskich języków profesjonalnych. [W:] Problemy technolingwistyki. Red. J. Lewandowski. Warszawa, s. 27–40. Google Scholar
Ligara B. (2011): Relacje między językiem ogólnym a językiem specjalistycznym w perspektywie językoznawstwa polonistycznego, stosowanego i glottodydaktyki. „LingVaria” 2, s. 163–181. Google Scholar
Lukszyn J., Zmarzer W. (2006): Teoretyczne podstawy terminologii. Warszawa. Google Scholar
Łuczyński E. (2019): Dyslekt jako odmiana biolektu. „Poradnik Językowy” 2, s. 83–91. Google Scholar
Pajewska E. (2003): Słownictwo tematycznie związane z lasem w kontekście badań nad językami specjalistycznymi. Szczecin. Google Scholar
Piekot T. (2008): Język w grupie społecznej. Wprowadzenie do analizy socjolektu. Wałbrzych. Google Scholar
Satkiewicz H. (1994): Norma polszczyzny ogólnej a języki subkultur. [W:] Języki subkultur. Red. J. Anusiewicz, B. Siciński. Wrocław, s. 9–17. Google Scholar
Sawicka A. (2009): Krótka charakterystyka języków specjalistycznych. „Komunikacja Specjalistyczna” 2, s. 188–198. Google Scholar
Sawicka G. (2006): Język a konwencja. Bydgoszcz. Google Scholar
Slowik M. (2018): Zdvořilý řečový habitus jako sociokulturní regulativ vztahové sítě III. Vnitřní pořádek řečové hry. „Lidé Města” 3, s. 411–467.
Crossref
Google Scholar
Smolińska M. (2021): Wpływ hierarchicznej struktury instytucjonalnej na zachowania językowe grupy na przykładzie wojska i socjolektu żołnierskiego w czasach Ludowego Wojska Polskiego. „Studia Filologiczne” 34, s. 637–653. Google Scholar
Szczerbowski T. (2018): Polskie i rosyjskie słownictwo slangowe. Kraków. Google Scholar
Thomas J. (1983): Cross-cultural pragmatic failure. „Applied Linguistics” 4, s. 91–112.
Crossref
Google Scholar
Walczak B. (2017): Relacja socjolekt–idiolekt na przykładzie języka Zagłoby. [W:] Socjolekt – idiolekt – idiostyl: historia i współczesność. Red. U. Sokólska. Białystok, s. 411–429. Google Scholar
Waniakowa J. (2005): Język specjalistyczny czy specjalistyczna odmiana języka?. „Polonica” 24–25, s. 131–138. Google Scholar
Wilkoń A. (2000): Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny. Katowice. Google Scholar
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
https://orcid.org/0000-0002-3251-9734
