Język zawodowy – język specjalistyczny: odmiana języka, socjolekt, styl czy pragmalekt? Krytyka (pre)terminu pragmalekt w kontekście wielości ujęć teoretyczno-metodologicznych

Beata Jarosz-Mazur

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
https://orcid.org/0000-0002-3251-9734


Abstract

Artykuł dotyczy funkcjonalności stosowania w opisie języków zawodowych i specjalistycznych zaproponowanej niedawno nazwy pragmalekt zamiast dotychczas używanego terminu socjolekt rozumianego na ogół jako odmiana języka stosowana w określonych grupach społecznych, ale też wiązanego na gruncie pragmatyki funkcjonalnej ze wszystkimi wariantami języka. Wyraz pragmalekt ma przejrzystą strukturę i intuicyjnie można go łączyć z językiem/mową (-lekt), który/a służy osiąganiu określonego celu komunikacyjnego (gr. prágma ‘działanie, czyn’). Eksperyment substytucji polegający na zastąpieniu we fragmentach tekstów naukowych dotyczących języków zawodowych i specjalistycznych sformułowań socjolekt i odmiana języka preterminem pragmalekt wykazał istotne komplikacje, jakie mogą się pojawić w przypadku postulowanego wprowadzenia tego słowa. Problemy te wynikają zarówno z wielości ujęć teoretyczno-metodologicznych (w tym nietożsamości języków zawodowych i języków specjalistycznych, uznawania ich bądź nie za odmiany języka, socjolekty lub style), jak i z konieczności zaaplikowania związanej z tym preterminem typologii pragmalektów, w ramach której trudno adekwatnie umiejscowić subkody fachowe.


Schlagworte:

język zawodowy, język specjalistyczny, pragmalekt


Danielewiczowa M. (2018): Terminomania i terminofobia we współczesnej lingwistyce. [W:] Terminy w językoznawstwie synchronicznym i diachronicznym. Red. T. Mika, D. Rojszczak-Robińska, O. Ziółkowska. Poznań, s. 11–30.   Google Scholar

Dunaj B. (1985): Sytuacja komunikacyjna a zróżnicowanie polszczyzny mówionej. „Język Polski” 55, s. 88–98.   Google Scholar

Furkó B.P. (2013): Irish English Stereotypes. A Variational Pragmatic Analysis. „Acta Universitatis Sapientiae”. S. „Philologica” 2, s. 123–135.
Crossref   Google Scholar

Gajda S. (1990): Wprowadzenie do teorii terminu. Opole.   Google Scholar

Górnicz M. (2019): Wewnątrzjęzykowe uwarunkowania zapożyczeń technolektalnych w języku polskim. Warszawa.   Google Scholar

Grabias S. (2003): Język w zachowaniach społecznych. Lublin.   Google Scholar

Grucza F. (1994): O językach specjalistycznych (=technolektach) jako pewnych składnikach rzeczywistych języków ludzkich. [W:] Języki specjalistyczne. Red. F. Grucza, Z. Kozłowska. Warszawa, s. 7–27.   Google Scholar

Grucza F. (1997): Języki ludzkie a wyrażenia językowe, wiedza a informacja, mózg a umysł ludzki. [W:] Podejścia kognitywne w lingwistyce, translatoryce i glottodydaktyce. Red. F. Grucza, M. Dakowska. Warszawa, s. 7–22.   Google Scholar

Grucza F. (2002): Języki specjalistyczne – indykatory i/lub determinanty rozwoju cywilizacyjnego. [W:] Problemy technolingwistyki. Red. J. Lewandowski. Warszawa, s. 9–26.   Google Scholar

Grucza S. (2008): Lingwistyka języków specjalistycznych. Warszawa.   Google Scholar

Hajduk Z. (1989–1990): Uwarunkowania postępu poznawczego w teoriach rozwoju nauki. „Roczniki Filozoficzne” 3, s. 83–160.   Google Scholar

ISO 21636-1:2024: Language coding – A framework for language varieties – Part 1: Vocabulary, https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:84965:en   Google Scholar

, dostęp: 04.09.2025.   Google Scholar

Jarosz B. (2016): Typologie socjolektów w polskiej literaturze językoznawczej. Implikacje terminologiczne. [W:] Tradycja i współczesność w języku i literaturze. Red. S. Gaś, D. Kalecińska, S. Wawrzyniak. Poznań, s. 139–155.   Google Scholar

Jarosz B. (2018): O (nie)tożsamości pojęć język specjalistyczny, język specjalny, język fachowy, język profesjonalny, język zawodowy, profesjolekt, technolekt. „Polonica” 38, s. 85–108.
Crossref   Google Scholar

Jarosz B. (2023): Język zawodowy polskich dziennikarzy prasowych (XIX–XXI w.). Lublin.   Google Scholar

Jusufbegović R. (2022): Bosansko-turski rukopisni rječnik iz Narodne biblioteke “Sv. Ćirilo i Metodije” u Sofiji. [W:] Kulturno-historijski tokovi u Bosni 15–19. stoljeća. Red. A. Husić. Sarajewo, s. 60–97.
Crossref   Google Scholar

Karpiński Ł. (2017): Systemy leksykalno-komunikacyjne. Warszawa.   Google Scholar

Kiklewicz A. (2010): Tęcza nad potokiem… Kategorie lingwistyki komunikacyjnej, socjolingwistyki i hermeneutyki lingwistycznej w ujęciu systemowym. Łask.   Google Scholar

Król-Kumor M. (2018): Modele słowotwórcze w wybranych żargonach języka polskiego. „Studia Rusycystyczne” 26, s. 83–95.   Google Scholar

Kubiak B. (2002): Pojęcie języka specjalistycznego. „Języki Obce w Szkole” 5, s. 6–11.   Google Scholar

Lakoff R.T. (1974): What you can do with words: politeness, pragmatics, and performatives. „Berkeley Studies in Syntax and Semantics” 1, s. 1–55.   Google Scholar

Leszczak [Лещак] O. (2009): Социолект – идиолект – идиостиль: проблема разграничения понятий с точки зрения функционального прагматизма. [W:] Методологічні проблеми гуманітарних досліджень. Red. O. Leszczak [Лещак]. Kamieniec Podolski, s. 110–115.   Google Scholar

Lewandowski J. (2002): Paratypologie i quasi-klasyfikacje polskich języków profesjonalnych. [W:] Problemy technolingwistyki. Red. J. Lewandowski. Warszawa, s. 27–40.   Google Scholar

Ligara B. (2011): Relacje między językiem ogólnym a językiem specjalistycznym w perspektywie językoznawstwa polonistycznego, stosowanego i glottodydaktyki. „LingVaria” 2, s. 163–181.   Google Scholar

Lukszyn J., Zmarzer W. (2006): Teoretyczne podstawy terminologii. Warszawa.   Google Scholar

Łuczyński E. (2019): Dyslekt jako odmiana biolektu. „Poradnik Językowy” 2, s. 83–91.   Google Scholar

Pajewska E. (2003): Słownictwo tematycznie związane z lasem w kontekście badań nad językami specjalistycznymi. Szczecin.   Google Scholar

Piekot T. (2008): Język w grupie społecznej. Wprowadzenie do analizy socjolektu. Wałbrzych.   Google Scholar

Satkiewicz H. (1994): Norma polszczyzny ogólnej a języki subkultur. [W:] Języki subkultur. Red. J. Anusiewicz, B. Siciński. Wrocław, s. 9–17.   Google Scholar

Sawicka A. (2009): Krótka charakterystyka języków specjalistycznych. „Komunikacja Specjalistyczna” 2, s. 188–198.   Google Scholar

Sawicka G. (2006): Język a konwencja. Bydgoszcz.   Google Scholar

Slowik M. (2018): Zdvořilý řečový habitus jako sociokulturní regulativ vztahové sítě III. Vnitřní pořádek řečové hry. „Lidé Města” 3, s. 411–467.
Crossref   Google Scholar

Smolińska M. (2021): Wpływ hierarchicznej struktury instytucjonalnej na zachowania językowe grupy na przykładzie wojska i socjolektu żołnierskiego w czasach Ludowego Wojska Polskiego. „Studia Filologiczne” 34, s. 637–653.   Google Scholar

Szczerbowski T. (2018): Polskie i rosyjskie słownictwo slangowe. Kraków.   Google Scholar

Thomas J. (1983): Cross-cultural pragmatic failure. „Applied Linguistics” 4, s. 91–112.
Crossref   Google Scholar

Walczak B. (2017): Relacja socjolekt–idiolekt na przykładzie języka Zagłoby. [W:] Socjolekt – idiolekt – idiostyl: historia i współczesność. Red. U. Sokólska. Białystok, s. 411–429.   Google Scholar

Waniakowa J. (2005): Język specjalistyczny czy specjalistyczna odmiana języka?. „Polonica” 24–25, s. 131–138.   Google Scholar

Wilkoń A. (2000): Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny. Katowice.   Google Scholar


Veröffentlicht
2026-03-31

##plugins.themes.libcom.cytowania##

Jarosz-Mazur, B. (2026). Język zawodowy – język specjalistyczny: odmiana języka, socjolekt, styl czy pragmalekt? Krytyka (pre)terminu pragmalekt w kontekście wielości ujęć teoretyczno-metodologicznych. Prace Językoznawcze, 28(1), 5–20. https://doi.org/10.31648/pj.12276

Beata Jarosz-Mazur 
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
https://orcid.org/0000-0002-3251-9734