Usługi ekosystemowe z perspektywy wykonywania usług wodnych w świetle prawa wodnego – studium przypadku rzeki Odry
Elżbieta Małgorzata Zębek
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie UWMhttps://orcid.org/0000-0002-8637-8391
Abstrakt
Koncepcja usług ekosystemowych głównie wywodzi się z nauk przyrodniczych i ekonomicznych, a obecnie jest włączana do prawa ochrony środowiska. Chociaż w polskim prawie nie ma definicji legalnej tego pojęcia to w wielu aktach prawnych ustanowiono instrumenty prawno-ekonomiczne związane z tą koncepcją, czego przykładem są usługi wodne uregulowane w prawie wodnym z 2017 r. Celem artykułu jest określenie stanu prawnego oraz instrumentów prawnych dotyczących świadczenia usług wodnych, zadań administracji publicznej w zakresie usług wodnych związanych z poborem wód i odprowadzaniem ścieków oraz wzajemnych relacji pomiędzy pojęciem usługi wodne w ww. zakresie a usługi ekosystemowe w kontekście katastrofy ekologicznej w rzece Odrze. W wyniku przeprowadzonej analizy relacji pomiędzy usługami ekosystemowymi a wodnymi można stwierdzić, że usługi wodne polegające na poborze wód oraz odprowadzaniu i oczyszczaniu ścieków wpisują się w sposób bezpośredni w koncepcję usług ekosystemowych. Dużą rolę w samym procesie świadczenia usług wodnych ma sam system zarządzania wodami wraz i katalogiem instrumentów prawnych pełniących rolę reglamentacyjno-ochronną, a zwłaszcza zgody wodnoprawne oraz opłaty za usługi wodne. Nadzór nad ich funkcjonowaniem sprawują Wody Polskie posiadające wiele obowiązków i kompetencji w tym zakresie. Jednakże realizacja usług wodnych wpływa na zdolność ekosystemów wodnych do „świadczenia” tych usług, czego przykładem jest kazus rzeki Odry. W związku z tym aby zbiorniki wodne mogły wypełniać funkcje ekosystemowe/świadczyć usługi ekosystemowe należy wzmocnić prawny system ich zarządzania i ochrony, szczególnie w zakresie monitoringu, kontroli i systemu zarządzania w sytuacjach kryzysowych. Wprowadzone zmiany legislacyjne po uchwaleniu ustawy o rewitalizacji rzeki Odry z 2023 r. powinny przyczynić się do wzmocnienia ochrony wód rzecznych ale nie koniecznie do jej szybszej odbudowy w procesie renaturyzacji.
Słowa kluczowe:
prawo ochrony środowisko, usługi ekosystemowe, usługi wodne, instrumenty prawno-ekonomiczne, ekosystem rzecznyBibliografia
Boguniewicz-Zabłocka J., Łukasiewicz E., Capodaglio A.G., Small agglomerations, big challenges: impact of the Urban Waste Water Treatment Directive (2024/3019) recast for wastewater management in Poland, „Water” 2026, vol. 18(11), DOI: 10.3390/ w18111298. Google Scholar
Bouwma I., Schleyerb Ch., Primmer E., Winklerd K.J., Berrye P., Young J., Carmen E., Špulerová J., Bezák P., Preda E., Vadineanu A., Adoption of the ecosystem services concept in EU policies ecosystem, „Services Ecosystem Services” 2018, vol. 29, DOI: 10.1016/j.ecoser.2017.02.014. Google Scholar
Boyd J., Banzhaf S., What are ecosystem services? The need for standardized environmental accounting units, „Ecological Economics” 2007, vol. 63(2–3). Google Scholar
Costanza R., d’Arge R., de Groot R., Farber S., Grasso M., Hannon B., Limburg K., Naeem S., O’Neill R.V., Paruelo J., Raskin R.G., Sutton P., van den Belt M., The value of the world’s ecosystem services and natural capital, „Nature” 1997, vol. 387. Google Scholar
Costanza R., de Groot R., Braat L., Kubiszewski I., Fioramonti L., Sutton P., Farber S., Grasso M., Twenty years of ecosystem services: how far have we come and how far do we still need to go?, „Ecosystem Services” 2017, vol. 28, DOI: 10.1016/j.ecoser. 2017.09.008. Google Scholar
Daily G., Postel S., Bawa K.S., Kaufman L., Nature’s services: societal dependence on natural ecosystems, Island Press, Washington (DC) 1997. Google Scholar
Fisher B., Turner R.K., Ecosystem services: classification for valuation, „Biological Conservation” 2008, nr 141. Google Scholar
Godlewski T., Stelmasiak J., Wybrane problemy implementacji unijnego prawa wodnego w świetle orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, „Europejski Przegląd Sądowy” 2023, nr 7(21). Google Scholar
Gruszecki K., Prawo wodne. Gospodarowanie wodami. Komentarz, 2024, Lex. Google Scholar
Karpus K., Koncepcja „usług ekosystemowych” w prawie środowiskowym, „Czasopismo Agrobiznesu i Rozwoju Obszarów Wiejskich” 2017, nr 4(46). Google Scholar
Korycińska M., Rudowski J., Siegień J., Wiącek M., Wyrok NSA z dnia 2 sierpnia 2024 r. (sygn. akt III OSK 2779/22) [dot. charakteru opłat za usługi wodne], „Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego” 2026, nr 1. Google Scholar
Kruś M., Usługi wodne – nowa postać zarządzania gospodarką wodną, „Opolskie Studia Administracyjno-Prawne” 2018, vol. 16(1), nr 3. Google Scholar
Lorek A., Usługi ekosystemów w aspekcie zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich, „Acta Universitatis Lodziensis, Folia Oeconomica” 2015, vol. 2(313), DOI: 10.18778/0208-6018.313.07. Google Scholar
Maczka K., Matczak P., Pietrzyk-Kaszyńska A., Rechciński M., Olszańska A., Cent J., Grodzińska-Jurczak M., Application of the ecosystem services concept in environmental policy – a systematic empirical analysis of national level policy documents in Poland, „Ecological Economics” 2016, vol. 128, DOI: 10.1016/j.ecolecon.2016. 04.023. Google Scholar
Maj J., Nowe obowiązki i kary administracyjne wprowadzone ustawą o rewitalizacji rzeki Odry, 2023, Lex. Google Scholar
Maj J., Opłaty za usługi wodne w świetle ustawy o rewitalizacji rzeki Odry, 2023, Lex. Google Scholar
Mariański M., Zębek E., Opłaty związane z zanieczyszczeniem wód we Francji i w Polsce. Analiza porównawcza, „Prawo i Więź” 2025, nr 3(56), DOI: 10.36128/PRIW. VI56.1084. Google Scholar
Millennium ecosystem assessment, ecosystems and human well-being: synthesis, Island Press, Washington (DC) 2005, https://www.millenniumassessment.org/documents/document.356.aspx.pdf. Google Scholar
Nyka M., Koncepcja usług ekosystemowych w regulacjach działalności człowieka na morzu, „Prawo Morskie” 2017, t. 33. Google Scholar
Osuch-Chacińska L., Korzystanie z wód i usługi wodne w świetle przepisów ustawy Prawo wodne z dnia 20 lipca 2017 r., „Gospodarka Wodna” 2018, nr 10. Google Scholar
Osuch-Chacińska L., Wprowadzanie ścieków i wody do wód lub do ziemi oraz opłaty za te usługi wodne, Wolters Kluwer, Warszawa 2018. Google Scholar
Piekarski R., Koncepcja usług ekosystemów, „Państwo i Społeczeństwo” 2020, nr 6. Google Scholar
Poskrobko B., Usługi środowiska jako kategoria ekonomii zrównoważonego rozwoju, „Ekonomia i Środowisko” 2010, nr 1(37). Google Scholar
Rakoczy B., Opłata za usługi wodne w zakresie retencji – zagadnienia materialnoprawne, „Samorząd Terytorialny” 2019, nr 5. Google Scholar
Rakoczy B., Prawo wodne. Praktyczny przewodnik, 2018, Lex. Google Scholar
Raport BAS IOŚ-PIB, Raport kończący prace zespołu ds. sytuacji w Odrze, https://ios.edu.pl/wp-content/uploads/2022/12/raport-konczacy-prace-zespolu-ds-sytuacji-w-odrze-2.pdf. Google Scholar
Reyers B., Roux D.J., O’ Farrell P.J., Can ecosystem services lead ecology on a transdisciplinary pathway?, „Environmental Conservation” 2010, vol. 37(4), DOI: 10.1017/ S0376892910000846. Google Scholar
Rotko J., Problem zanieczyszczenia wód śródlądowych substancjami chemicznymi w świetle prawa europejskiego oraz prawa krajowego – uwagi krytyczne, „Studia Prawnicze” 2018, nr 4(216), DOI: 10.5281/zenodo.2605298. Google Scholar
Rotko J., Zasada zwrotu kosztów usług wodnych i jej znaczenie prawne, „Studia Prawnicze” 2016, nr 2. Google Scholar
Sobota M., European Pricing System for water services as an instrument for shaping the principle of cost recovery and the polluter pays principle, „Ius Novum” 2022, nr 2, DOI: 10.26399/iusnovum.v16.2.2022.20/m. Google Scholar
Stępniewska M., Zwierzchowska I., Mizgajski A., Capability of the Polish legal system to introduce the ecosystem services approach into environmental management, „Ecosystem Services” 2018, vol. 29, DOI: 10.1016/j.ecoser.2017.02.025. Google Scholar
Szuwalski P., Prawo wodne. Komentarz do wybranych przepisów, 2019, Lex. Google Scholar
Szuwalski P., Wprowadzanie ścieków komunalnych do wód lub do ziemi, 2023, Lex. Google Scholar
Włodarczyk-Makuła M., Charakterystyka substancji priorytetowych dla środowiska wodnego, „LAB – Laboratoria, Aparatura, Badania” 2015, R. XX, nr 4. Google Scholar
Zębek E., Legal solutions of lake monitoring systems in Poland in compliance with the Water Framework Directive, „Review of European and Comparative Law” 2022, vol. 48(2), DOI: 10.31743/recl.13419. Google Scholar
Zębek E., Prawna ochrona i odbudowa zdegradowanych ekosystemów wodnych na przykładzie rzeki Odry, „Dyskurs Prawniczy i Administracyjny” 2025, nr 3. Google Scholar
Zębek E., Prawna ochrona wód powierzchniowych przed zanieczyszczeniem mikroplastikiem w UE i w Polsce, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2023, R. XXVII, nr 4(61), DOI: 10.26881/gsp.2023.4.09. Google Scholar
Zębek E., Water deficits in the European Union as a consequence of climate change – legal and ecological aspects, „Studia Prawnoustrojowe” 2023, nr 59, DOI: 10.31648/ sp.8633. Google Scholar
Zębek E., Napiórkowska-Krzebietke A., Działania prawne i naprawcze wobec szkód w środowisku wodnym. Studium przypadku katastrofy ekologicznej na rzece Odrze, „Zeszyty Prawnicze Biura Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu” 2023, nr 3(79), DOI: 10.31268/ZPBAS.2023.52. Google Scholar
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie UWM
https://orcid.org/0000-0002-8637-8391
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
