Gender as a criterion for differentiating the legal status of natural persons – constitutional and legal principles underpinning the establishment of compensatory preferential treatment mechanisms
Abstract
Although equality before the law and equality of rights are formally guaranteed in the Constitution of the Republic of Poland, absolute equality does not exist. At the same time, the various circumstances in the country, particularly socio-economic ones, necessitate differentiation in the legal status of individuals and citizens based on a legally relevant characteristic. This situation also arises in the context of the distinction between women and men. In fact, there are circumstances of actual disparity in the realisation of the rights of one gender compared to the other. In such cases, the legislature may establish corrective mechanisms – legal institutions aimed at levelling the playing field and ensuring equality for a specific social group. This publication aims to determine the grounds for the admissibility of such mechanisms. The analysis uses a formal-dogmatic approach, combined with axiological and sociological methods, and includes a review of the relevant literature. The findings suggest that the creation of compensatory preferential mechanisms should be exceptionally rare. In the absence of a uniform normative framework for establishing them, it is necessary to determine whether gender is a specific source of inequality and whether there is a direct and adequate link between gender and the social problem in question. Any compensatory mechanism must address the root cause of actual inequality and be proportionate to the breach of equality in the formal sense. Furthermore, the state’s positive obligation must be fulfilled in accordance with other constitutional norms.
Keywords:
law, principle of equality, equal rights, gender criterion, discrimination, differentiation of legal status, equality before the law.References
Bajor-Stachańczyk M., Równouprawnienie kobiet i mężczyzn w wybranych obszarach oraz w przepisach mających na celu przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na płeć w Polsce, „Zeszyty Prawnicze BAS” 2023, nr 1. Google Scholar
Chmaj M., Równość wobec prawa i zakaz dyskryminacji, [w:] M. Chmaj (red.), Konstytucyjne wolności i prawa w Polsce, Wolters Kluwer, Warszawa 2023. Google Scholar
Cupriak Z., Prawne pojęcie płci człowieka, 2024, Legalis. Google Scholar
Domańska A., Zasady sprawiedliwości społecznej we współczesnym prawie konstytucyjnym, Wyd. UŁ, Łódź 2001. Google Scholar
Eckhardt K., Stan nadzwyczajny jako instytucja polskiego prawa konstytucyjnego, Wyższa Szkoła Prawa i Administracji, Przemyśl–Rzeszów 2012. Google Scholar
Garlicki L., Zubik M., Uwagi do art. 32, [w:] L. Garlicki, M. Zubik (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. 2, 2016, Lex. Google Scholar
Jaskulska J., Wiek emerytalny – uzasadnione zróżnicowanie czy przejaw dyskryminacji? Uwagi na tle ewolucji orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, „Roczniki Administracji i Prawa” 2021, nr 21. Google Scholar
Kordik A., Wieloaspektowość zasady równości, [w:] J. Blicharz, M. Błażewski, T. Kocowski, A. Kordik (red.), Zasada równości wobec prawa a wykluczenie społeczne. Wybrane problemy i zagadnienia, Wyd. UWr, Wrocław 2023. Google Scholar
Kosakowska-Berezecka N., Pawlicka P., Kalinowska-Żeleźnik A., New female roles versus gender stereotypes – situation of women in the public sphere, [w:] M. Lipowski, Z. Nieckarz (red.), Empiryczne oblicza psychologii zarządzania, Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu im. E. Kwiatkowskiego, Gdynia 2012. Google Scholar
Krawiec G., Koncepcje płci człowieka a prawo administracyjne, Biuro RPO, Warszawa 2015. Google Scholar
Ludera-Ruszel A., Działania pozytywne jako instrument realizacji zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zatrudnieniu, „Annales Universtatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio G” 2015, nr 2. Google Scholar
Łukasiewicz J.M., Prawne aspekty zmiany płci w wybranych państwach europejskich, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2022. Google Scholar
Pacian J., Pacian A., Daniluk-Jarmoniuk A., Dyskryminacja bezpośrednia i pośrednia jako problem prawny i społeczny, „Roczniki Nauk Prawnych” 2012, nr 3. Google Scholar
Podgórska M., Rakowski M., Powszechna historia państwa i prawa: wybór tekstów źródłowych, Tomczak, Łódź 2005. Google Scholar
Podgórska-Rykała J., Polityka równości płci – wybrane regulacje prawa międzynarodowego i europejskiego, „Roczniki Administracji i Prawa” 2015, nr 2. Google Scholar
Podgórska-Rykała J., Zasada równości płci – wybrane regulacje prawa krajowego, „Roczniki Administracji i Prawa” 2017, nr 17. Google Scholar
Prokop K., Stany nadzwyczajne w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Temida 2, Białystok 2005. Google Scholar
Rytel-Warzocha A., „Dyskryminacja pozytywna” jako przejaw urzeczywistnienia zasady sprawiedliwości społecznej, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2016, t. 35. Google Scholar
Sadowski A., Konstruowanie społeczeństwa pluralistycznego jako rozwiązywanie sprzeczności pomiędzy różnorodnością a wspólnotą, „Pogranicze. Studia Społeczne” 2013, t. 22. Google Scholar
Stępkowski A., Między sprawiedliwością a treścią prawa stanowionego: kształtowanie się zasady proporcjonalności w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, „Kwartalnik Prawa Publicznego” 2006, nr 1. Google Scholar
Stępkowski A., Zasada proporcjonalności w europejskiej kulturze prawnej. Sądowa kontrola władzy dyskrecjonalnej w nowoczesnej Europie, Liber, Warszawa 2010. Google Scholar
Śledzińska-Simon A., Analiza proporcjonalności ograniczeń konstytucyjnych praw i wolności. Teoria i praktyka, Wyd. UWr, Wrocław 2019. Google Scholar
Śledzińska-Simon A., Kobiety i płeć w Konstytucji, „Państwo i Prawo” 2022, nr 10. Google Scholar
Śledzińska-Simon A., Zasada równości i zasada niedyskryminacji w prawie Unii Europejskiej, „INFOS. Zagadnienia społeczno-gospodarcze” 2011, nr 13. Google Scholar
Totleben B., Domagała W., Efekt szklanego sufitu w radach nadzorczych i zarządach polskich spółek akcyjnych, „Kwartalnik Nauk o Przedsiębiorstwie” 2024, nr 2. Google Scholar
Truszkowski M., Warston A., Glosa do Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2022 r., sygn. akt K 3/22, „Przegląd Sejmowy” 2024, nr 3–4. Google Scholar
Tuleja P., Uwagi do art. 33, [w:] P. Tuleja (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2023. Google Scholar
Uniejewski J., Pazura A., Zasada równości wobec prawa – naruszenia a dyskryminacja, „Humanistyczne Zeszyty Naukowe – Prawa Człowieka” 2013, nr 16. Google Scholar
Urbaniak K., Płeć a realizacja praw wyborczych, „Wrocławskie Studia Erazmiańskie” 2015, nr 9. Google Scholar
Witkowska M., Zasada równości w stosunkach pracy na tle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego” 2011, nr 1. Google Scholar
Zieliński S., Rozumienie godności człowieka i jej znaczenie w procesie stanowienia i stosowania prawa. Propozycja testu zgodności regulacji prawnych z zasadą godności człowieka, „Przegląd Sejmowy” 2019, nr 4. Google Scholar
Ziemińska R., Płynność płci biologicznej i performatywność płci kulturowej, „Kultura i Edukacja” 2015, nr 3. Google Scholar
Ziółkowski M., Uprzywilejowanie wyrównawcze, „Państwo i Prawo” 2016, nr 4. Google Scholar
Ziółkowski M., Zasada równości kobiet i mężczyzn, „Państwo i Prawo” 2016, nr 2. Google Scholar
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
