Usługi ekosystemowe a prawo planowania przestrzennego – pierwsze doświadczenia w opracowywaniu planów ogólnych gmin
Justyna Goździewicz-Biechońska
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniuhttps://orcid.org/0000-0001-5046-037X
Anna Brzezińska-Rawa
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniuhttps://orcid.org/0000-0003-3865-9823
Abstrakt
Koncepcja usług ekosystemowych ukazuje powiązania między systemami społeczno-gospodarczymi a ekosystemami oraz ich znaczenie dla człowieka. Planowanie przestrzenne jest uznawane za dziedzinę szczególnie predestynowaną do zastosowania tej koncepcji. Celem artykułu jest określenie stopnia i sposobu recepcji koncepcji usług ekosystemowych w polskim prawie planowania przestrzennego. Chodzi zatem o określenie normatywnego wymiaru pojęcia usług ekosystemowych oraz wskazanie czy występuje ono już w obowiązującym prawie planowania przestrzennego i w jaki sposób może być włączane w przyszłości. Przeprowadzono też badanie empiryczne, które koncentruje się na planach ogólnych gmin – nowym, obligatoryjnym instrumencie planowania przestrzennego o kluczowym znaczeniu dla lokalnego systemu planowania. Badanie oparto na analizie lingwistycznej treści uzasadnień uchwalonych planów ogólnych gmin, przeprowadzonej z wykorzystaniem metody dogmatyczno-prawnej. Celem analizy było ustalenie, czy pojęcie usług ekosystemowych jest obecne w tych dokumentach oraz w jaki sposób koncepcja ta została do nich włączona. Wyniki badań wskazują, że pojęcie „usługi ekosystemowe” występuje w planach ogólnych gmin jedynie sporadycznie, podobnie jak terminy pokrewne. Koncepcja ta pojawia się przede wszystkim jako element uzasadniania przyjętych rozstrzygnięć planistycznych, nie stanowiąc jednak ich istotnego komponentu. W uzasadnieniach jest ujmowana głównie w kontekście ochrony środowiska. Nie odnotowano natomiast wykorzystania tej koncepcji w procesach partycypacji społecznej. Przeprowadzone badania potwierdzają, że potencjał zastosowania koncepcji usług ekosystemowych w prawie planowania przestrzennego nadal nie znajduje pełnego odzwierciedlenia w praktyce planistycznej.
Słowa kluczowe:
prawo planowania przestrzennego, usługi ekosystemowe, akty planowania przestrzennego w gminach, plany ogólne gminBibliografia
Agudelo C.A.R., Bustos S.L.H., Moreno C.A.P., Modeling interactions among multiple ecosystem services. A critical review, „Ecological Modelling” 2020, nr 429. Google Scholar
Braat L., de Groot R., The ecosystem services agenda: Bridging the worlds of natural science and economics, conservation and development, and public and private policy, „Ecosystem Services” 2012, nr 1. Google Scholar
Brunet L. i in., Actionable knowledge for land use planning: making ecosystem services operational, „Land Use Policy” 2018, nr 72. Google Scholar
Brzezińska-Rawa A., Komentarz do art. 13h, [w:] A. Brzezińska-Rawa, M.J. Nowak, M. Blaszke (red.), Prawo planowania przestrzennego. Komentarz do problemowych przepisów, seria: Studia, t. 30/222, PAN, Warszawa 2025. Google Scholar
Brzezińska-Rawa A., Ewolucja aksjologii prawa planowania i zagospodarowania przestrzennego. Kilka refleksji na tle art. 1 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, „Przegląd Prawa Administracyjnego” 2025, nr 9. Google Scholar
Brzezińska-Rawa A., Spójność i ciągłość podstawowych aktów planowania przestrzennego gminy. Aspekty prawne, TNOiK, Toruń 2019. Google Scholar
Costanza R. i in., The value of the world’s ecosystem services and natural capital, „Nature” 1997, nr 387. Google Scholar
Costanza R. i in., Twenty years of ecosystem services: how far have we come and how far do we still need to go?, „Ecosystem Services” 2017, nr 28. Google Scholar
Daily G. (red.), Nature’s services: societal dependence on natural ecosystems, Island Press, Washington (DC) 1997. Google Scholar
Dziedzic-Bukowska J. i in., Plany ogólne. Wybrane problemy dotyczące uchwalania i sporządzania, „Biuletyn Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN” 2025, t. 278, DOI: 10.24425/bkpzk.2025.157511. Google Scholar
Frantzeskaki N., Kabisch N., Designing a knowledge co-production operating space for urban environmental governance – lessons from Rotterdam, Netherlands and Berlin, Germany, „Environmental Science & Policy” 2016, nr 62. Google Scholar
Fürst C., Opdam P., Inostroza L., Luque S., Evaluating the role of ecosystem services in participatory land use planning: proposing a balanced score card, „Landscape Ecology” 2014, nr 29(8). Google Scholar
Goździewicz-Biechońska J., Prawny system ochrony zieleni i zadrzewień w świetle teorii usług ekosystemów i koncepcji zielonej infrastruktury, „Państwo i Prawo” 2021, nr 6. Google Scholar
Gómez-Baggethun E. i in., The history of ecosystem services in economic theory and practice: from early notions to markets and payment schemes, „Ecological Economics” 2010, nr 69(6). Google Scholar
Grêt-Regamey A. i in., Integrating ecosystem services into spatial planning – a spatial decision support tool, „Landscape and Urban Planning” 2017, nr 165. Google Scholar
Harwell D.R., Ecosystem services in US environmental law and governance for the ecosystem-based management practitioner, [w:] T.G. O’Higgins, M. Lago, T.H. De Witt (red.), Ecosystem-based management, ecosystem services and aquatic biodiversity: theory, tools and applications, Springer, Cham 2020. Google Scholar
Karpus K., The „ecosystem services” concept in environmental law, „Journal of Agribusiness and Rural Development” 2017, nr 46(4). Google Scholar
Klain S.C., Chan K.M., Navigating coastal values: participatory mapping of ecosystem services for spatial planning, „Ecological Economics” 2012, nr 82. Google Scholar
Kremer P., Key insights for the future of urban ecosystem services research, „Ecology and Society” 2016, nr 21(2). Google Scholar
Kronenberg J., Usługi ekosystemów w miastach, „Zrównoważony Rozwój – Zastosowania” 2012, nr 3. Google Scholar
Lam S.T., Conway T.M., Ecosystem services in urban land use planning policies: a case study of Ontario municipalities, „Land Use Policy” 2018, nr 77. Google Scholar
Lorek A., Usługi ekosystemów w aspekcie zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica” 2015, nr 2(313). Google Scholar
Maczka K., Matczak P., Pietrzyk-Kaszyńska A., Rechciński M., Olszańska A., Cent J., Grodzińska-Jurczak M., Application of the ecosystem services concept in environmental policy – a systematic empirical analysis of national level policy documents in Poland, „Ecological Economics” 2016, nr 128. Google Scholar
Mauerhofer V., Legal aspects of ecosystem services: an introduction and an overview, „Ecosystem Services” 2018, nr 29. Google Scholar
Maziarz A., Plan ogólny gminy w znowelizowanych przepisach ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” 2024, t. 77, nr 5(911), DOI: 10.33226/0137-5490.2024.5.4. Google Scholar
Millennium ecosystem assessment, ecosystems and human well-being: synthesis, Island Press, Washington (DC) 2005. Google Scholar
Mizgajski A., Świadczenia ekosystemów jako rozwijające się pole badawcze i aplikacyjne, „Ekonomia i Środowisko” 2010, nr 1. Google Scholar
Mooney H.A., Ehrlich P.R., Ecosystem services: a fragmentary history, [w:] G. Daily (red.), Nature’s services: societal dependence on natural ecosystems, Island Press, Washington (DC) 1997. Google Scholar
Norgaard R.B., Ecosystem services: from eye-opening metaphor to complexity blinder, „Ecological Economics” 2010, nr 69(6). Google Scholar
Nowak M.J. i in., Kluczowe wyzwania wynikające z nowelizacji ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz niektórych innych ustaw z dnia 24 lipca 2023 r., „Biuletyn Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN” 2025, t. 278, DOI: 10.24425/bkpzk.2025.157507. Google Scholar
Nyka M., The concept of ecosystem services in regulation of human activity at sea, „Prawo Morskie” 2017, t. 33. Google Scholar
Opdam P. i in., Framing ecosystem services: affecting behaviour of actors in collaborative landscape planning?, „Land Use Policy” 2015, nr 46. Google Scholar
Rinne J., Primmer E., A case study of ecosystem services in urban planning in Finland: benefits, rights and responsibilities, „Journal of Environmental Policy & Planning” 2016, nr 18(3). Google Scholar
Rokicka-Murszewska K., Brzezińska-Rawa A., Komentarz do art. 13a, [w:] A. Brzezińska-Rawa, M.J. Nowak, M. Blaszke (red.), Prawo planowania przestrzennego. Komentarz do problemowych przepisów, seria: Studia, t. 30/222, PAN, Warszawa 2025. Google Scholar
Ruckelshaus M. i in., Notes from the field: lessons learned from using ecosystem service approaches to inform real-world decisions, „Ecological Economics” 2015, nr 115. Google Scholar
Ruhl J.B., In defence of ecosystem services, „Pace Environmental Law Review” 2015, nr 32. Google Scholar
Ruhl J.B. i in., Connecting ecosystem services science and policy in the field, „Frontiers in Ecology and the Environment” 2021, nr 19(9). Google Scholar
Salzman J., Ecosystem services and the law, „Conservation Biology” 1998, t. 12, nr 3. Google Scholar
Sharon O., Fishman S.N., Ruhl J.B., Olander L., Roady S.E., Ecosystem services and judge-made law: a review of legal cases in common law countries, „Ecosystem Services” 2018, nr 32. Google Scholar
Sheate W.R. i in., Spatial representation and specification of ecosystem services: a methodology using land use/land cover data and stakeholder engagement, „Journal of Environmental Assessment Policy and Management” 2012, nr 14(01). Google Scholar
Stępniewska M., Zwierzchowska I., Mizgajski A., Capability of the Polish legal system to introduce the ecosystem services approach into environmental management, „Ecosystem Services” 2018, nr 29. Google Scholar
Szlachetko J.H., Szlachetko K. (red.), Planowanie i zagospodarowanie przestrzenne. Komentarz, 2024, Lex. Google Scholar
Szumacher I., Funkcje terenów zieleni miejskiej a świadczenia ekosystemów, „Prace i Studia Geograficzne” 2011, nr 46. Google Scholar
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
https://orcid.org/0000-0001-5046-037X
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
