Płeć jako kryterium różnicowania sytuacji prawnej osób fizycznych – założenia konstytucyjnoprawne stanowienia mechanizmów uprzywilejowania wyrównawczego

Mikołaj Truszkowski

Uniwersytet Łódzki
https://orcid.org/0000-0002-4262-5776


Abstrakt

Pomimo formalnego zagwarantowania w Konstytucji RP równości wobec prawa oraz równości w prawach, nie istnieje stan równości absolutnej. Każdocześnie różnorodne uwarunkowania – w szczególności społeczno-ekonomiczne - występujące w państwie wymuszają różnicowanie sytuacji prawnej człowieka i obywatela ze względu na określoną cechę prawnie relewantną. Taka sytuacja zachodzi również w kontekście klauzuli kobiety i mężczyzny. Występują bowiem okoliczności faktycznej dysproporcji pomiędzy urzeczywistnieniem praw jednej z płci. Wówczas ustawodawca może statuować mechanizmy korekcyjne – instytucje prawne mające na celu wyrównanie szans (zapewnienie równości) określonej grupy społecznej. Celem publikacji jest ustalenie, jakie przesłanki dopuszczalności W analizie zastosowano metodę formalno-dogmatyczną, uzupełnioną o podejście aksjologiczne i socjologiczne, a także dokonano przeglądu literatury przedmiotu. Z przeprowadzonych rozważań wynika, że kreowanie mechanizmów uprzywilejowania wyrównawczego musi mieć charakter nader wyjątkowy. W kontekście braku jednolitych ram normatywnych dla ich stanowienia, konieczne jest ustalenie, czy płeć jest swoistym źródłem nierówności, a więc czy istnieje bezpośredni i adekwatny związek pomiędzy płcią a zaistniałym problemem społecznym. Mechanizm wyrównawczy musi cechować się zdolnością do zniwelowania źródła faktycznej nierówności oraz pozostawać w propocji do uchybienia równości w znaczeniu formalnym. Dodatkowo pozytywny obowiązek państwa musi być realizowany w oparciu o inne normy konstytucyjne.


Słowa kluczowe:

prawo, zasada równości, równouprawnienie, kryterium płci, dyskryminacja, różnicowanie sytuacji prawnej, równość wobec prawa


Bajor-Stachańczyk M., Równouprawnienie kobiet i mężczyzn w wybranych obszarach oraz w przepisach mających na celu przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na płeć w Polsce, „Zeszyty Prawnicze BAS” 2023, nr 1.   Google Scholar

Chmaj M., Równość wobec prawa i zakaz dyskryminacji, [w:] M. Chmaj (red.), Konstytucyjne wolności i prawa w Polsce, Wolters Kluwer, Warszawa 2023.   Google Scholar

Cupriak Z., Prawne pojęcie płci człowieka, 2024, Legalis.   Google Scholar

Domańska A., Zasady sprawiedliwości społecznej we współczesnym prawie konstytucyjnym, Wyd. UŁ, Łódź 2001.   Google Scholar

Eckhardt K., Stan nadzwyczajny jako instytucja polskiego prawa konstytucyjnego, Wyższa Szkoła Prawa i Administracji, Przemyśl–Rzeszów 2012.   Google Scholar

Garlicki L., Zubik M., Uwagi do art. 32, [w:] L. Garlicki, M. Zubik (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. 2, 2016, Lex.   Google Scholar

Jaskulska J., Wiek emerytalny – uzasadnione zróżnicowanie czy przejaw dyskryminacji? Uwagi na tle ewolucji orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, „Roczniki Administracji i Prawa” 2021, nr 21.   Google Scholar

Kordik A., Wieloaspektowość zasady równości, [w:] J. Blicharz, M. Błażewski, T. Kocowski, A. Kordik (red.), Zasada równości wobec prawa a wykluczenie społeczne. Wybrane problemy i zagadnienia, Wyd. UWr, Wrocław 2023.   Google Scholar

Kosakowska-Berezecka N., Pawlicka P., Kalinowska-Żeleźnik A., New female roles versus gender stereotypes – situation of women in the public sphere, [w:] M. Lipowski, Z. Nieckarz (red.), Empiryczne oblicza psychologii zarządzania, Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu im. E. Kwiatkowskiego, Gdynia 2012.   Google Scholar

Krawiec G., Koncepcje płci człowieka a prawo administracyjne, Biuro RPO, Warszawa 2015.   Google Scholar

Ludera-Ruszel A., Działania pozytywne jako instrument realizacji zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zatrudnieniu, „Annales Universtatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio G” 2015, nr 2.   Google Scholar

Łukasiewicz J.M., Prawne aspekty zmiany płci w wybranych państwach europejskich, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2022.   Google Scholar

Pacian J., Pacian A., Daniluk-Jarmoniuk A., Dyskryminacja bezpośrednia i pośrednia jako problem prawny i społeczny, „Roczniki Nauk Prawnych” 2012, nr 3.   Google Scholar

Podgórska M., Rakowski M., Powszechna historia państwa i prawa: wybór tekstów źródłowych, Tomczak, Łódź 2005.   Google Scholar

Podgórska-Rykała J., Polityka równości płci – wybrane regulacje prawa międzynarodowego i europejskiego, „Roczniki Administracji i Prawa” 2015, nr 2.   Google Scholar

Podgórska-Rykała J., Zasada równości płci – wybrane regulacje prawa krajowego, „Roczniki Administracji i Prawa” 2017, nr 17.   Google Scholar

Prokop K., Stany nadzwyczajne w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Temida 2, Białystok 2005.   Google Scholar

Rytel-Warzocha A., „Dyskryminacja pozytywna” jako przejaw urzeczywistnienia zasady sprawiedliwości społecznej, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2016, t. 35.   Google Scholar

Sadowski A., Konstruowanie społeczeństwa pluralistycznego jako rozwiązywanie sprzeczności pomiędzy różnorodnością a wspólnotą, „Pogranicze. Studia Społeczne” 2013, t. 22.   Google Scholar

Stępkowski A., Między sprawiedliwością a treścią prawa stanowionego: kształtowanie się zasady proporcjonalności w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, „Kwartalnik Prawa Publicznego” 2006, nr 1.   Google Scholar

Stępkowski A., Zasada proporcjonalności w europejskiej kulturze prawnej. Sądowa kontrola władzy dyskrecjonalnej w nowoczesnej Europie, Liber, Warszawa 2010.   Google Scholar

Śledzińska-Simon A., Analiza proporcjonalności ograniczeń konstytucyjnych praw i wolności. Teoria i praktyka, Wyd. UWr, Wrocław 2019.   Google Scholar

Śledzińska-Simon A., Kobiety i płeć w Konstytucji, „Państwo i Prawo” 2022, nr 10.   Google Scholar

Śledzińska-Simon A., Zasada równości i zasada niedyskryminacji w prawie Unii Europejskiej, „INFOS. Zagadnienia społeczno-gospodarcze” 2011, nr 13.   Google Scholar

Totleben B., Domagała W., Efekt szklanego sufitu w radach nadzorczych i zarządach polskich spółek akcyjnych, „Kwartalnik Nauk o Przedsiębiorstwie” 2024, nr 2.   Google Scholar

Truszkowski M., Warston A., Glosa do Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2022 r., sygn. akt K 3/22, „Przegląd Sejmowy” 2024, nr 3–4.   Google Scholar

Tuleja P., Uwagi do art. 33, [w:] P. Tuleja (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2023.   Google Scholar

Uniejewski J., Pazura A., Zasada równości wobec prawa – naruszenia a dyskryminacja, „Humanistyczne Zeszyty Naukowe – Prawa Człowieka” 2013, nr 16.   Google Scholar

Urbaniak K., Płeć a realizacja praw wyborczych, „Wrocławskie Studia Erazmiańskie” 2015, nr 9.   Google Scholar

Witkowska M., Zasada równości w stosunkach pracy na tle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego” 2011, nr 1.   Google Scholar

Zieliński S., Rozumienie godności człowieka i jej znaczenie w procesie stanowienia i stosowania prawa. Propozycja testu zgodności regulacji prawnych z zasadą godności człowieka, „Przegląd Sejmowy” 2019, nr 4.   Google Scholar

Ziemińska R., Płynność płci biologicznej i performatywność płci kulturowej, „Kultura i Edukacja” 2015, nr 3.   Google Scholar

Ziółkowski M., Uprzywilejowanie wyrównawcze, „Państwo i Prawo” 2016, nr 4.   Google Scholar

Ziółkowski M., Zasada równości kobiet i mężczyzn, „Państwo i Prawo” 2016, nr 2.   Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-09-23

Cited By /
Share

Truszkowski, M. (2026). Płeć jako kryterium różnicowania sytuacji prawnej osób fizycznych – założenia konstytucyjnoprawne stanowienia mechanizmów uprzywilejowania wyrównawczego. Studia Prawnoustrojowe, (73). https://doi.org/10.31648/sp.12982

Mikołaj Truszkowski 
Uniwersytet Łódzki
https://orcid.org/0000-0002-4262-5776